Στο Διαδίκτυο, Κανείς δεν Ξέρει ότι Είσαι Σκύλος: Ανωνυμία, Ψευδείς Ειδήσεις και Κοινωνική Μηχανική

Γράφει ο Δρ. Αθανάσιος Σαραντόπουλος*

Η διάσημη λεζάντα του σκίτσου «Στο Διαδίκτυο, κανείς δεν ξέρει ότι είσαι σκύλος» αποτυπώνει τέλεια τον πυρήνα της διαδικτυακής ανωνυμίας: πίσω από μια οθόνη, οποιοσδήποτε μπορεί να προσποιηθεί ότι είναι όποιος θέλει, και οι άλλοι δεν μπορούν εύκολα να καταλάβουν την αλήθεια.  Αυτή η ελευθερία έχει πολλές θετικές πλευρές, αλλά είναι επίσης η βάση σύγχρονων προβλημάτων όπως οι ψευδείς ειδήσεις και η κοινωνική μηχανική, όπου κακόβουλοι χρήστες εκμεταλλεύονται την απόκρυψη ταυτότητας για να εξαπατήσουν, να χειραγωγήσουν και να προκαλέσουν βλάβη.

Το αρχικό αστείο: η ανωνυμία ως ελευθερία

Το σκίτσο, που δημοσιεύθηκε στο The New Yorker το 1993, δείχνει έναν σκύλο μπροστά σε έναν υπολογιστή να λέει σε έναν άλλο σκύλο: «Στο Διαδίκτυο, κανείς δεν ξέρει ότι είσαι σκύλος».  Στον πυρήνα του, αποτελεί μια χιουμοριστική ματιά στο πώς η ψηφιακή επικοινωνία απελευθερώνει τους ανθρώπους (και τους σκύλους) από τους περιορισμούς του πραγματικού κόσμου: τόνος, ηλικία, φύλο, προφορά, ακόμη και το είδος μπορούν να κρυφτούν ή να παραποιηθούν. Αυτή η ανωνυμία είναι ένα δίκοπο μαχαίρι.  Προστατεύει πληροφοριοδότες, αντιφρονούντες και περιθωριοποιημένες ομάδες, επιτρέποντάς τους να μιλούν χωρίς φόβο δίωξης.  Αλλά ταυτόχρονα αφαιρεί την λογοδοσία, κάνοντας εύκολο το ψέμα, την πλαστοπροσωπία ή τη δημιουργία ψεύτικων περσόνων χωρίς πραγματικές συνέπειες.

Πώς η ανωνυμία επιτρέπει τις ψευδείς ειδήσεις

Οι ψευδείς ειδήσεις — ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες που παρουσιάζονται ως πραγματική δημοσιογραφία — διαδίδονται εύκολα στο διαδίκτυο κυρίως λόγω της «αρχής του σκύλου»: αν κανείς δεν ξέρει ποιος βρίσκεται πίσω από μια ανάρτηση, είναι πολύ πιο δύσκολο να εμπιστευτείς οποιαδήποτε πηγή.

• Η ανωνυμία μειώνει το κόστος του ψεύδους: Όταν κάποιος δημοσιεύει με ψεύτικο ή ψευδώνυμο λογαριασμό, δεν διακινδυνεύει να βλάψει τη φήμη του στον πραγματικό κόσμο αν αποκαλυφθεί ότι διαδίδει ψέματα. Αυτό ενθαρρύνει περισσότερους ανθρώπους (και bots) να μοιράζονται εντυπωσιακό ή ψευδές περιεχόμενο, αφού το προσωπικό κόστος είναι χαμηλό.
• Αδιαφανείς πηγές δυσκολεύουν την επαλήθευση: Οι αναγνώστες συχνά δεν μπορούν εύκολα να ελέγξουν ποιος δημιούργησε μια ανάρτηση, ποια είναι η πραγματική του ταυτότητα ή ποιο είναι το παρελθόν του ως προς την ακρίβεια των πληροφοριών. Με πολλούς ανώνυμους ή ψευδώνυμους λογαριασμούς να συμμετέχουν, γίνεται δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς ποιοι είναι αξιόπιστοι και ποιοι παραπλανητικοί.
• Bots και ψεύτικοι λογαριασμοί ενισχύουν τα ψέματα: Κακόβουλοι παράγοντες μπορούν να δημιουργήσουν εκατοντάδες ψεύτικους λογαριασμούς (συχνά πλήρως ανώνυμους) που φαίνονται σαν πραγματικοί άνθρωποι και να τους χρησιμοποιήσουν για να αναπαράγουν συνεχώς ψευδείς ειδήσεις, κάνοντάς τες να φαίνονται δημοφιλείς και έγκυρες. Αυτή η ψευδαίσθηση ευρείας αποδοχής μπορεί να παραπλανήσει συνηθισμένους χρήστες ώστε να πιστέψουν και να μοιραστούν την ανακρίβεια.

Μελέτες για την παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο δείχνουν ότι η ανωνυμία και η ψευδωνυμία αποδυναμώνουν ό,τι κρατεί τους ανθρώπους ειλικρινείς: όταν το ψέμα είναι «φθηνό» και η πραγματική ταυτότητα προστατεύεται, οι άνθρωποι είναι πιο πρόθυμοι να διαδίδουν παραπληροφόρηση.

Κοινωνική μηχανική πίσω από τη μάσκα του σκύλου

Η κοινωνική μηχανική είναι η πρακτική χειραγώγησης ανθρώπων ώστε να αποκαλύψουν πληροφορίες, χρήματα ή πρόσβαση, εξαπατώντας τους, για παράδειγμα, προσποιούμενοι ότι είναι τράπεζα, τεχνική υποστήριξη ή φίλος.

Η ανωνυμία του Διαδικτύου το καθιστά ιδανικό χώρο για τέτοιες επιθέσεις.

• Πλαστοπροσωπία και catfishing: Επιτιθέμενοι μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν ψεύτικα προφίλ φίλων, εταιρειών ή αρχών, επειδή «κανείς δεν ξέρει ότι είσαι σκύλος». Μπορεί να αντιγράψουν φωτογραφίες, ονόματα και επαγγελματικούς τίτλους ώστε να φαίνονται νόμιμοι και στη συνέχεια να ζητήσουν κωδικούς, χρήματα –συχνά σε μορφή bitcoins– ή προσωπικά στοιχεία.
• Ενσωματωμένη εμπιστοσύνη στις διαδικτυακές ταυτότητες: Πολλοί άνθρωποι υποθέτουν ότι μια επαληθευμένη φωτογραφία προφίλ, ένα επαγγελματικό βιογραφικό ή ένας μεγάλος αριθμός ακολούθων σημαίνει ότι κάποιος είναι αυτός που ισχυρίζεται ότι είναι. Όμως όλα αυτά είναι εύκολο να πλαστογραφηθούν, και η ανωνυμία του Διαδικτύου επιτρέπει σε επιτιθέμενους να εκμεταλλευτούν αυτή την εμπιστοσύνη.
• Μειωμένες συνέπειες στον πραγματικό κόσμο: Επειδή θύμα και επιτιθέμενος βρίσκονται συχνά σε διαφορετικές χώρες και οι ταυτότητες είναι κρυμμένες, οι δράστες απατών, phishing και ερωτικών/ρομαντικών απατών μπορούν να λειτουργούν με μικρό φόβο σύλληψης ή τιμωρίας. Αυτό ενθαρρύνει πιο τολμηρές και περίπλοκες επιθέσεις.

Γιατί αυτό έχει σημασία σήμερα

Το σκίτσο με τον «σκύλο» δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αλλά φαίνεται ακόμη πιο επίκαιρο σήμερα, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη, τα deepfakes και μεγάλα δίκτυα bots καθιστούν ευκολότερο από ποτέ να κρύψει κάποιος την ταυτότητά του και να δημιουργήσει πειστικό ψεύτικο περιεχόμενο.  Η ίδια αρχή ισχύει.

Ένα άρθρο ψευδών ειδήσεων μπορεί να προέρχεται από ιστοσελίδα που μοιάζει με πραγματική εφημερίδα, αλλά οι συγγραφείς του είναι ανώνυμοι ή «τρολ» από το εξωτερικό.  Ένας «φίλος» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που προσφέρει επενδυτικές συμβουλές, αγάπη ή τεχνική υποστήριξη μπορεί να είναι εγκληματίας που χρησιμοποιεί κλεμμένη φωτογραφία και ψεύτικο όνομα.  Μια viral ανάρτηση ή μια διαδικτυακή «εκστρατεία» μπορεί να φαίνεται σαν αυθεντική λαϊκή κινητοποίηση, αλλά να καθοδηγείται κυρίως από bots που κρύβονται πίσω από ανώνυμους λογαριασμούς.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο κανόνας «Στο Διαδίκτυο, κανείς δεν ξέρει ότι είσαι σκύλος» δεν είναι πια ένα χαριτωμένο αστείο — είναι μια σοβαρή προειδοποίηση σχετικά με την εμπιστοσύνη, την επαλήθευση και την ανάγκη να είμαστε σκεπτικοί απέναντι στις διαδικτυακές ταυτότητες.

Πώς να προστατευτούμε από το «κόλπο του σκύλου»

Άτομα και κοινωνίες μπορούν να μειώσουν τη βλάβη της εξαπάτησης που τροφοδοτείται από την ανωνυμία, αν είναι πιο ενημερωμένοι και υιοθετήσουν καλύτερες συνήθειες.

• Ελέγχετε προσεκτικά τις πηγές: Μην υποθέτετε ότι ένα προφίλ, μια ιστοσελίδα ή ένας λογαριασμός είναι γνήσιος μόνο και μόνο επειδή «μοιάζει» αληθινός. Αναζητήστε ποιος βρίσκεται από πίσω, από πού προήλθε αρχικά το περιεχόμενο και αν άλλες αξιόπιστες πηγές το επιβεβαιώνουν.
• Παύση πριν την κοινοποίηση: Οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται γρήγορα όταν οι άνθρωποι τις μοιράζονται χωρίς έλεγχο. Πάρτε μια στιγμή για να αναρωτηθείτε: από ποιον προέρχεται; Ποιο είναι το κίνητρό του; Βγάζει νόημα αυτός ο ισχυρισμός;
• Κριτική σκέψη στις προσωπικές αλληλεπιδράσεις: Να είστε επιφυλακτικοί όταν δίνετε προσωπικές πληροφορίες, χρήματα ή στοιχεία σύνδεσης σε κάποιον που γνωρίζετε μόνο διαδικτυακά, ιδιαίτερα αν σας πιέζει, φαίνεται «πολύ καλός για να είναι αληθινός» ή αρνείται να επιβεβαιώσει την ταυτότητά του.
• Υποστηρίξτε πλατφόρμες που ισορροπούν ανωνυμία και ασφάλεια: Πλατφόρμες που επιτρέπουν κάποιο είδος επαλήθευσης ταυτότητας (χωρίς να αποκαλύπτουν τα πραγματικά στοιχεία σε όλους) μπορούν να μειώσουν τους ψεύτικους λογαριασμούς και τα bots, ενώ παράλληλα προστατεύουν την ιδιωτικότητα των νόμιμων χρηστών.

Πίσω από το διάσημο χιούμορ του, το σκίτσο με τον «σκύλο» μας θυμίζει ότι το Διαδίκτυο είναι υπέροχο επειδή μπορεί να κρύβει την ταυτότητα, αλλά και επικίνδυνο για τον ίδιο λόγο.  Η κατανόηση αυτού είναι το πρώτο  βήμα για να παραμείνουμε ασφαλείς από ψευδείς ειδήσεις και κοινωνική μηχανική στην ψηφιακή εποχή.

* Ο Δρ. Αθανάσιος Σαραντόπουλος είναι καθηγητής στο Business and Technology Department του Webster University Athens