Πώς η μακρά ιστορία διαφορών οδήγησε στον «ανοιχτό πόλεμο» μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν

Στις 27 Φεβρουαρίου το Πακιστάν βομβάρδισε την Καμπούλ και δύο άλλες επαρχίες, λίγες ώρες μετά την έναρξη διασυνοριακής επίθεσης του Αφγανιστάν εναντίον πακιστανικών στρατευμάτων.

Ο υπουργός Άμυνας του Πακιστάν, Χαβάτζα Ασίφ, χαρακτήρισε την κατάσταση ως «ανοιχτό πόλεμο» με την κυβέρνηση των Ταλιμπάν του Αφγανιστάν.

Η τελευταία κλιμάκωση της βίας ακολουθεί μήνες αντιπαράθεσης λόγω της κατηγορίας του Ισλαμαμπάντ ότι η Καμπούλ φιλοξενεί μαχητές που πραγματοποιούν επιθέσεις στο Πακιστάν.

Ωστόσο, οι εντάσεις μεταξύ των δύο χωρών έχουν πολύ μεγαλύτερη ιστορία, σύμφωνα με την Indian Express.

Εκτός από σύντομες περιόδους, από το 1947 (όταν το Πακιστάν αποσχίστηκε από την Ινδία)  και μετά, οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών χαρακτηρίζονται από αμοιβαία δυσπιστία, μνησικακία, αλληλοκατηγορίες και εχθρότητα.

Αυτή η αντιπαλότητα μεταξύ συνεχίστηκε τόσο κατά τη διάρκεια της πολιτικής όσο και της άμεσης στρατιωτικής διακυβέρνησης, των θεμελιωδών μετασχηματισμών του συστήματος και των αναταραχών στο Πακιστάν, όσο και κατά την διάρκεια των δύο αποτυχημένων επεμβάσεων των υπερδυνάμεων στο Αφγανιστάν — από τη Σοβιετική Ένωση (1979-1989) και τις Ηνωμένες Πολιτείες (2001-2021).

Και στις δύο περιπτώσεις, το Πακιστάν προσέφερε βοληθεια την αφγανική αντίσταση.

Αλλαγές καθεστώτος στο Αφγανιστάν

Το Αφγανιστάν γνώρισε το τέλος της μοναρχίας το 1973 και μια σύντομη περίοδο εθνικιστικής διακυβέρνησης, ακολουθούμενη από 11 χρόνια κομμουνιστικής κυβέρνησης μέχρι το 1989, κατά τη διάρκεια των οποίων το κράτος προσπάθησε ανεπιτυχώς να αλλάξει την κοινωνία και το πολιτικό σύστημα.

Γυναίκες συμμετέχουν σε συγκέντρωση στο Καμπούλ στα τέλη της δεκαετίας του 1970. | Imgur μέσω Pinterest

Ακολούθησε μια τριετής περίοδος εθνικιστικής διακυβέρνησης υπό τον πρόεδρο Νατζιμπουλάχ, η οποία κατέρρευσε το 1992.

Αυτό οδήγησε σε εννέα χρόνια εμφυλίου πολέμου μεταξύ των πρώην Μουτζαχεντίν και των Ταλιμπάν, οι οποίοι εμφανίστηκαν το 1994 και με τη βοήθεια του Πακιστάν κατέλαβαν γρήγορα μεγάλες εκτάσεις του αφγανικού εδάφους, συμπεριλαμβανομένης της Καμπούλ, το 1996.

Οι Ταλιμπάν εκδιώχθηκαν από το Αφγανιστάν στο Πακιστάν στα τέλη του 2001 μέσω μιας αμερικανικής εισβολής λόγω των τρομοκρατικών επιθέσεων της Αλ Κάιντα στις 11 Σεπτεμβρίου 2001.

Οι ΗΠΑ δημιούργησαν μια Ισλαμική Αφγανική Δημοκρατία, η οποία δεν κατάφερε να εδραιωθεί. Από την πλευρά τους, οι αμερικανικές δυνάμεις δεν κατάφεραν να νικήσουν την εξέγερση των Ταλιμπάν.

Αποδεχόμενες την ήττα, οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν από το Αφγανιστάν τον Αύγουστο του 2021.

Οι Ταλιμπάν, και πάλι με τη βοήθεια του Πακιστάν, νίκησαν στρατιωτικά τους Αφγανούς αντιπάλους τους και αυτή τη φορά έγιναν κυρίαρχοι σε όλο το Αφγανιστάν.

Πολλά εκκρεμή ζητήματα

Τα ζητήματα που χωρίζουν το Αφγανιστάν και το Πακιστάν κυμαίνονται από την άρνηση του Αφγανιστάν να αναγνωρίσει τη γραμμή Ντουράντ ως διεθνές σύνορο, έως τον έλεγχο της διαμετακόμισης και του εμπορίου, και τις κοινωνικές αντιθέσεις παρά τους δεσμούς της ισλαμικής πίστης.

Οι αφγανικές κυβερνήσεις και οι λαοί έχουν την επίμονη δυσαρέσκεια ότι το Πακιστάν προσπάθησε να τους ελέγξει και να τους εκμεταλλευτεί, ειδικά από τότε που ανατράπηκε το μοναρχικό τους σύστημα.

Το Πακιστάν συνεχίζει να θεωρεί τους Αφγανούς «αχάριστους», διότι φιλοξένησαν εκατομμύρια Αφγανούς πρόσφυγες και βοήθησαν του Αφγανούς αντάρτες να νικήσουν δύο υπερδυνάμεις.

Και, τέλος, η σκιά της Ινδίας πάντα έπεφτε βαριά πάνω στις διμερείς σχέσεις Αφγανιστάν-Πακιστάν.

Η γραμμή Ντουράντ

Για τους Αφγανούς Παστούν, η γραμμή Ντουράντ μήκους 2.640 χλμ. αποτελεί ιστορική πληγή.

Το όνομά της προέρχεται από τον Σερ Μόρτιμερ Ντουράντ, υπουργό Εξωτερικών της Βρετανικής Ινδίας, ο οποίος ανάγκασε τον Αφγανό ηγεμόνα Αμίρ Αμπντούλ Ρεχμάν Χαν να αποδεχτεί τη διαίρεση των εδαφών του το 1893.

Αυτό σήμαινε επίσης τη διαίρεση των φυλών των Παστούν, οι οποίες μέχρι τότε ήταν «υπήκοοί» του.

Σε μια πρόσφατη τριβή για τη γραμμή Ντουράντ, ο Αφγανός μελετητής Νάμπι Σαχάκ επισημαίνει ορθά ότι «ο αρχικός σκοπός της γραμμής Ντουράντ ήταν να ορίσει μια ζώνη βρετανικής και αφγανικής επιρροής… η γραμμή δεν είχε ως στόχο να δημιουργήσει ένα μόνιμο διεθνές σύνορο, σε αντίθεση με την τρέχουσα δημοφιλή άποψη που κυριαρχεί στο Πακιστάν και τη Δύση».

Ωστόσο, μόλις οριοθετήθηκε, οι Βρετανοί ηγέτες της Ινδίας την θεώρησαν ως μόνιμο διεθνές σύνορο. Αυτό ήταν και το αίτημα του Πακιστάν κατά τη δημιουργία του.

Το Αφγανιστάν απέρριψε αυτή την ερμηνεία. Πριν από την αποχώρηση της Βρετανίας από την Ινδία το 1947, το Αφγανιστάν την προέτρεψε να παραιτηθεί από τη Συμφωνία της Γραμμής Ντουράντ.

Αυτό θα σήμαινε ότι όλες οι περιοχές των Παστούν που είχαν παραχωρηθεί στη βρετανική Ινδία θα επανέρχονταν στο Αφγανιστάν, καθιστώντας ουσιαστικά τον Ινδό ποταμό ως σύνορο μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν. Οι Βρετανοί αρνήθηκαν να το κάνουν. Κατά συνέπεια, το Αφγανιστάν έγινε η μόνη χώρα που αντιτάχθηκε στην είσοδο του Πακιστάν στον ΟΗΕ.

Ο Νταούντ Χαν, ξάδελφος του βασιλιά Ζαχίρ Σαχ και πρωθυπουργός από το 1953 έως το 1963, υποστήριξε την υπόθεση του Παστούνιστάν, που είχε ως στόχο την ένωση όλων των εδαφών του Πακιστάν με το Αφγανιστάν. Το 1961 ξέσπασαν εχθροπραξίες μεταξύ των δύο χωρών.

Το Πακιστάν έκλεισε τα χερσαία σύνορά του με το Αφγανιστάν, προκαλώντας ελλείψεις.

Αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερη εξάρτηση του Αφγανιστάν από τη Σοβιετική Ένωση, τον άλλο γείτονά του.

Ο Νταούντ ανέτρεψε τον Ζαχίρ Σαχ και έγινε πρόεδρος το 1973. Αναβίωσε την ιδέα του Παστουνιστάν, αλλά αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει λόγω των προβλημάτων που προκάλεσε το Πακιστάν και του νέου κλεισίματος των συνόρων.

Μέχρι το 1976, ο Νταούντ και ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Ζουλφικάρ Αλί Μπούτο είχαν ομαλοποιήσει τις διμερείς σχέσεις, αλλά όπως και άλλοι πριν και μετά από αυτόν, ο Νταούντ δεν αποδέχτηκε τη γραμμή Ντουράντ ως διεθνές σύνορο.

Πράγματι, όταν το Πακιστάν κατάργησε τις φυλετικές περιοχές του Χυμπέρ-Παχτούνκβα το 2018, ο τότε πρόεδρος του Αφγανιστάν Ασράφ Γκάνι εξέφρασε επίσημη διαμαρτυρία.

Ένας αστυνομικός φρουρεί έξω από ένα σημείο ελέγχου κατά μήκος ενός δρόμου που οδηγεί στο συνοριακό πέρασμα μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν στην επαρχία Μπαλοχιστάν, στο Τσαμάν του Πακιστάν, στις 27 Φεβρουαρίου 2026.

Εμπόριο και μετακίνηση

Το Αφγανιστάν είναι μια χώρα χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα. Οι πιθανές διαδρομές διαμετακόμισης είναι μέσω του Πακιστάν, του Ιράν και των δημοκρατιών της Κεντρικής Ασίας, που παλαιότερα αποτελούσαν μέρος της Σοβιετικής Ένωσης.

Από αυτές, προτιμάται η διαδρομή του Πακιστάν. Όλες οι αφγανικές κυβερνήσεις θέλουν το Πακιστάν να επιτρέψει το εμπόριο μεταξύ Ινδίας και Αφγανιστάν να μεταφέρεται οδικώς από το Γουάγκα στο Αφγανιστάν, αλλά το Πακιστάν αρνείται πεισματικά να επιτρέψει στις ινδικές εξαγωγές — και ουσιαστικά στην ινδική βοήθεια — να περάσουν από αυτή τη διαδρομή.

Ωστόσο, αυτό που προκαλεί μεγαλύτερη οργή είναι όταν το Πακιστάν εμποδίζει την είσοδο εμπορευμάτων στο Αφγανιστάν είτε μέσω χερσαίων διαδρομών από το Πακιστάν είτε μέσω του λιμανιού του Καράτσι.

Έτσι, το Πακιστάν χρησιμοποιεί τη συνδεσιμότητα και τη διαμετακόμιση ως μέσα εξαναγκασμού.

Ο παράγοντας Ινδία

Το Πακιστάν πάντα φοβόταν να βρεθεί υπό την πίεση της Ινδίας και του Αφγανιστάν ταυτόχρονα.

Ως εκ τούτου, επιθυμεί η Καμπούλ να περιορίσει τους δεσμούς της με την Ινδία.

Ωστόσο, καμία αφγανική κυβέρνηση δεν επιθυμεί οι επιλογές της εξωτερικής πολιτικής της να γίνονται στο Ισλαμαμπάντ. Αυτό αποτελεί πηγή μόνιμης έντασης μεταξύ των δύο χωρών.

Σήμερα, το Πακιστάν είναι πεπεισμένο ότι οι Ταλιμπάν βλάπτουν τα συμφέροντά του με το άνοιγμα προς την Ινδία και αυτό, για το Πακιστάν, αποτελεί ασυγχώρητη… αχαριστία.

Πώς φτάσαμε εδώ

Η τρέχουσα έξαρση της βίας μεταξύ των δύο χωρών είναι το αποκορύφωμα μηνών έντασης.

Τον Οκτώβριο του 2025, το Αφγανιστάν και το Πακιστάν συμφώνησαν σε άμεση κατάπαυση του πυρός κατά τη διάρκεια συνομιλιών με τη μεσολάβηση του Κατάρ και της Τουρκίας, μετά από μια εβδομάδα σφοδρών και θανατηφόρων συγκρούσεων κατά μήκος των συνόρων τους.

Οι γείτονες έχουν εμπλακεί σε συχνές συγκρούσεις από την ανάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν το 2021.

Ο Σάμι Ομάρι, εμπειρογνώμονας σε θέματα ασφάλειας και στρατηγικής της Νότιας και Κεντρικής Ασίας, δήλωσε στο Al Jazeera ότι από το 2021 – την ίδια χρονιά που οι δυνάμεις των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ αποσύρθηκαν από το Αφγανιστάν – έχουν σημειωθεί 75 συγκρούσεις μεταξύ των αφγανικών και πακιστανικών δυνάμεων.

Συγκεκριμένα, το Πακιστάν θέλει οι Ταλιμπάν να θέσουν υπό έλεγχο ένοπλες ομάδες όπως οι Πακιστανοί Ταλιμπάν (TTP), οι οποίοι, όπως ισχυρίζεται, βρίσκουν καταφύγιο στο Αφγανιστάν.

Η TTP εμφανίστηκε στο Πακιστάν το 2007 και είναι ξεχωριστή από τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν, αλλά μοιράζεται βαθιές ιδεολογικές, κοινωνικές και γλωσσικές σχέσεις με την ομάδα.

Οι ένοπλες επιθέσεις στο Πακιστάν από την TTP και τον Απελευθερωτικό Στρατό του Μπαλοχιστάν (BLA), ο οποίος δραστηριοποιείται στην πλούσια σε πόρους επαρχία του Μπαλοχιστάν, έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Οι επαρχίες Χιμπερ Πακτούνκχα και Μπαλοχιστάν, που συνορεύουν με το Αφγανιστάν, έχουν υποστεί το μεγαλύτερο βάρος της βίας.

«Ωστόσο, οι Αφγανοί Ταλιμπάν φαίνεται να μην είναι διατεθειμένοι να καταστείλουν σοβαρά το TTP, εν μέρει λόγω των προηγούμενων σχέσεων μεταξύ των δύο ομάδων, αλλά και λόγω του φόβου ότι οι μαχητές του TTP θα αποστατήσουν προς τον κύριο αντίπαλό τους, το Ιράν», δήλωσε στην Al Jazeera η Pearl Pandya, ανώτερη αναλύτρια για τη Νότια Ασία στο Armed Conflict Location & Event Data (ACLED), έναν ανεξάρτητο και αμερόληπτο οργανισμό παρακολούθησης συγκρούσεων με έδρα τις ΗΠΑ.

Η Pandya πρόσθεσε ότι μια σοβαρή κλιμάκωση είναι «αναπόφευκτη» εάν οι Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν δεν καταστείλουν την TTP.

Η Elizabeth Threlkeld, διευθύντρια του προγράμματος για τη Νότια Ασία στο think tank Stimson Center στην Ουάσινγκτον, δήλωσε στο Al Jazeera ότι οι τελευταίες συγκρούσεις δεν προκαλούν έκπληξη, καθώς προέρχονται από μήνες εντάσεων μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν.

«Είναι σημαντικό στο βαθμό που αντιπροσωπεύει ίσως μια αλλαγή στρατηγικής», δήλωσε η Threlkeld, επισημαίνοντας τις «πιο δυναμικές και ενεργές επιθέσεις» από το Πακιστάν.

«Αλλά από τότε, έχουμε δει μερικές τρομοκρατικές επιθέσεις στο Πακιστάν που ήταν αρκετά σημαντικές. Οπότε, όχι, δεν με εκπλήσσει το γεγονός ότι μετά από αυτές τις συσσωρευμένες επιθέσεις, οι εντάσεις έχουν φθαρεί και τα πράγματα έχουν πάλι πάει προς αυτή την κατεύθυνση, δυστυχώς».