Νέα Υόρκη.- Στο Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη συνέβη κάτι παράξενα όμορφο αυτές τις μέρες. Όχι μια συνηθισμένη εκδήλωση με κρασί που τελειώνει γρήγορα και λόγια που ξεχνιούνται γρηγορότερα. Αλλά κάτι πιο ζωντανό. Μια έκθεση που προσπάθησε να κάνει κάτι σχεδόν αδύνατο: να χωρέσει την αρχαία ελληνική φιλοσοφία μέσα στο χάος της σύγχρονης τέχνης. Και μάλιστα μέσα από τα μάτια δεκαεννέα Ελληνοαμερικανίδων καλλιτεχνών.

Ο τίτλος της έκθεσης «Από το Πεπερασμένο του Ευκλείδη στο Άπειρο του Ζήνωνα», είναι από αυτούς που σε κάνουν να σηκώσεις το φρύδι. Ακούγεται σχεδόν υπερβολικά μεγαλοπρεπής, σαν να συμπυκνώνει πάνω του δυόμισι χιλιάδες χρόνια φιλοσοφίας. Αλλά όταν περπατάς μέσα στην αίθουσα, αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι αυτός ο τίτλος λειτουργεί περισσότερο σαν πρόκληση παρά σαν δήλωση. Τα εγκαίνια της έκθεσης έδωσαν έναν τόνο που ισορροπούσε ανάμεσα στο επίσημο και το απροσδόκητα ζωντανό. Η γενική πρόξενος της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη, Ιφιγένεια Καναρά, μίλησε για τη σημασία της παρουσίας των γυναικών της Ομογένειας στη σύγχρονη πολιτιστική σκηνή της πόλης. Δεν ήταν ένας τυπικός διπλωματικός χαιρετισμός. Ήταν περισσότερο μια υπενθύμιση ότι ακόμη και χώροι που συνδέονται με το κράτος μπορούν, έστω για λίγο, να μετατραπούν σε ζωντανά εργαστήρια ιδεών. Όπως σημείωσε, το προξενείο γίνεται έτσι μια «πλατφόρμα διαλόγου», όπου η κλασική ελληνική σκέψη συναντά τη σύγχρονη καλλιτεχνική πρωτοπορία μέσα από το βλέμμα των γυναικών. Στη συνέχεια, η καλλιτέχνις Αντωνία Παπατζανάκη μίλησε για το όραμα της επιμελήτριας Θάλειας Βραχοπούλου, η οποία διαμόρφωσε την επιμελητική σύλληψη και τη φιλοσοφική δομή της έκθεσης, τονίζοντας την όχι σαν θεωρητικό σχήμα, αλλά σαν μια ανοιχτή διαδικασία. Σαν μια διαδρομή ανάμεσα στη μορφή και την αποδόμησή της, ανάμεσα στην τάξη και στην ελευθερία της κίνησης.

Η γενική πρόξενος κα Ιφιγένεια Καναρά με μερικές από τις εικαστικούς.

Και εκεί ακριβώς αρχίζει να αποκτά βάθος ο τίτλος της έκθεσης. Η επιμέλεια της ιστορικού Τέχνης Θάλεια Βραχοπούλου, μια επιμελήτρια που ξέρει πώς να στήνει εκθέσεις με πνευματικό σκελετό, δεν προσπαθεί να κάνει τις καλλιτέχνιδες να «εικονογραφήσουν» φιλοσοφία. Η τέχνη που προσπαθεί να εξηγήσει θεωρίες συνήθως πεθαίνει από πλήξη. Αντί γι’ αυτό, η έκθεση αφήνει την ιδέα του πεπερασμένου και του άπειρου να λειτουργεί σαν ατμόσφαιρα. Σαν ηλεκτρισμός στον αέρα.

Και ξαφνικά όλα αποκτούν νόημα Η γεωμετρία εμφανίζεται στα περισσότερα έργα όχι σαν μαθηματική άσκηση αλλά ως ένστικτο. Σχήματα που μοιάζουν να κρατούν τον κόσμο στη θέση του. Γραμμές που προσπαθούν να επιβάλουν τάξη στο χάος της επιφάνειας. Είναι σαν να βλέπεις την σκιά του Ευκλείδη να πλανάται πάνω από καμβάδες και γλυπτά. Και μετά, εκεί που νομίζεις ότι η τάξη έχει επικρατήσει, κάτι σπάει. Η μορφή αρχίζει να διαλύεται. Οι γραμμές ανοίγουν. Το βλέμμα χάνεται μέσα σε επαναλήψεις, ρυθμούς, ατελείωτες μεταμορφώσεις. Εκεί εμφανίζεται ο άλλος φιλόσοφος του τίτλου, ο Ζήνων ο Ελεάτης, ο άνθρωπος που μας είπε ότι η κίνηση είναι ένα παράδοξο και ότι το άπειρο μπορεί να χωρέσει μέσα σε ένα μόνο βήμα. Η έκθεση εκεί αποκτά ρυθμό. Δεν είναι πια μια απλή ομαδική παρουσίαση. Είναι ένα εκκρεμές που πηγαίνει μπρος-πίσω: τάξη και χάος, μορφή και διάλυση, γεωμετρία και ενέργεια. Το πιο ενδιαφέρον όμως δεν είναι η φιλοσοφία. Είναι οι ίδιες οι καλλιτέχνιδες. Δεκαεννέα γυναίκες, από 29 έως 83 ετών. Τρεις γενιές με μεταναστευτικές ιστορίες και εμπειρίες. Μερικές κουβαλούν έντονα τη μνήμη της Ελλάδας, άλλες είναι καθαρά παιδιά της Νέας Υόρκης: νευρικές, πειραματικές, σχεδόν αστικές στη χειρονομία τους. H Νεφέλη Μάσσια, η Άντζι Δρακοπούλου, η Ειρήνη Λιναρδάκη, η Δέσποινα Μυριοκεφαλιτάκη-Ζωγράφου, η Δήμητρα Σκανδάλη, η Αντωνία Παπατζανάκη, η Εοζέν Αγκοπιάν, η Ελέιν Αγγελοπούλου, η Λόρα Ντόνσον, η Μόρφη Γκίκα, η Ζωή Κεραμέα, η Άρτεμις Κοτιώνη, η Δέσπω Μαγώνη, η Ιωάννα Πανταζοπούλου, η Μαρίτα Πάππα, η Άννα Σαμαρά, η Τριάδα Σαμαρά, η Λυδία Βενιέρη και η Φωτεινή Βουργαροπούλου, συγκροτούν ένα εντυπωσιακό φάσμα καλλιτεχνικών προσεγγίσεων. Αυτό το μείγμα δημιουργεί κάτι που δεν μπορείς να σκηνοθετήσεις. Τη στιγμή που στέκεσαι μπροστά στα έργα, καταλαβαίνεις ότι η «ελληνοαμερικανική» ταυτότητα δεν είναι ένα στυλ. Είναι μια συνεχής μετατόπιση ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς που δεν σταματούν ποτέ να συνομιλούν. Η έκθεση λειτουργεί επίσης σαν ένα μικρό σχόλιο πάνω στη θέση των γυναικών στην ιστορία της τέχνης. Ούτε με διδακτικό τρόπο ούτε με μεγάλα συνθήματα αλλά σαν παρουσία που είναι αρκετή.

Έργο της Αντωνίας Παπατζανάκη «Cellular».

Για δεκαετίες, η ιστορία της τέχνης έμοιαζε με ένα δωμάτιο γεμάτο άνδρες που μιλούσαν πολύ δυνατά. Τώρα όλο και περισσότερες εκθέσεις μοιάζουν με αυτό που συνέβη εδώ: ένα δωμάτιο όπου οι γυναίκες δημιουργούν τη δική τους πολυφωνία. Και αυτή η πολυφωνία είναι συναρπαστική.

Κάποια έργα είναι ήσυχα, σχεδόν διαλογιστικά. Άλλα είναι εκρηκτικά, γεμάτα χειρονομία και ενέργεια. Μερικά μοιάζουν να μιλούν για μνήμη, άλλα για καθαρή φόρμα. Αλλά όλα μοιράζονται κάτι κοινό: μια αίσθηση αναζήτησης. Σαν να προσπαθούν να απαντήσουν σε μια απλή αλλά τεράστια ερώτηση: Πώς ζει κανείς ανάμεσα στο πεπερασμένο και στο άπειρο; Ίσως αυτή να είναι τελικά η πραγματική επιτυχία της έκθεσης. Δεν δίνει απαντήσεις. Δημιουργεί χώρο για σκέψη. Και αυτό είναι κάτι που σπάνια συμβαίνει σε διπλωματικά κτίρια όπου τα προβλήματα του κόσμου λύνονται με λέξεις. Στο προξενείο, όμως, για λίγο, οι λέξεις υποχώρησαν. Τη θέση τους πήραν οι εικόνες. Και αυτές οι εικόνες ψιθύριζαν κάτι παλιό αλλά πάντα νέο: ότι η τέχνη, όπως και το άπειρο του Ζήνωνα, δεν τελειώνει ποτέ.

* Η έκθεση είναι ανοιχτή για το κοινό έως τις 31 Μαρτίου στο Προξενείο, στην οδό East 79th 69, στη Νέα Υόρκη.

Έργο της Νεφέλης Μασσία «The Chamber of Infinite Deferral», 1997.

Έργο της Άντζι Δρακοπούλου «Interspace».

Έργο της Δέσποινας Μυριοκεφαλιτάκη-Ζωγράφου «Strolleroptera».