Πετρελαϊκό σοκ στο Ιράν: Μπορεί η ΕΕ να περιορίσει τις οικονομικές επιπτώσεις και να αποτρέψει την ύφεση;

Αφού οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξεκίνησαν τις στρατιωτικές επιθέσεις τους εναντίον του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, οι αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου βυθίστηκαν στο χάος και οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύτηκαν. Σήμερα, οι τιμές του αργού πετρελαίου Brent είναι 20% υψηλότερες από ό,τι στα τέλη Φεβρουαρίου. Από περίπου 70 δολάρια το βαρέλι, ξεπέρασαν γρήγορα τα 100 δολάρια, πριν πέσουν στα περίπου 90 δολάρια στις 10 Μαρτίου. Ο κύριος λόγος για την πτώση ήταν η ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι ο πόλεμος θα τελειώσει «πολύ σύντομα», η οποία ηρέμησε τις αγορές.

Εάν ο πόλεμος πράγματι πλησιάζει στο τέλος του, οι αγορές μπορεί να έχουν δίκιο να αρχίσουν να πιέζουν τις τιμές προς τα κάτω, αλλά υπάρχει μια προειδοποίηση σε αυτό το αισιόδοξο σκεπτικό. Ο πόλεμος δεν είναι δασμοί – η αμερικανική κυβέρνηση μπορεί να επιβάλει και να αναστείλει τους δασμούς, αλλά εάν το Ιράν απορρίψει τους πιθανούς όρους για τον τερματισμό της σύγκρουσης, αυτή θα συνεχιστεί.

Παρά την ανακοίνωση του Τραμπ, παραμένει ασαφές πότε η παραγωγή της Μέσης Ανατολής – και η ζωτικής σημασίας ναυτιλιακή οδός των Στενών του Ορμούζ, από όπου διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου – θα επανέλθει στο φυσιολογικό. Επομένως, είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλεφθεί πότε οι τιμές θα επιστρέψουν στα επίπεδα του Φεβρουαρίου. Αυτό αποτελεί σημαντικό λόγο ανησυχίας για την Ευρώπη, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγόμενες πηγές ενέργειας, σημειώνει το Conversation σε ανάλυσή του.

Πώς οι πετρελαϊκές κρίσεις πλήττουν την Ευρώπη;

Η αύξηση των τιμών του πετρελαίου διαφέρει από άλλες οικονομικές κρίσεις, διότι έχει άμεσο και άμεσο αντίκτυπο. Για τους καταναλωτές, σημαίνει άμεση αύξηση των τιμών της βενζίνης και της ενέργειας. Για τους παραγωγούς, σημαίνει άμεση αύξηση του κόστους παραγωγής και διανομής των προϊόντων.

Για να κατανοήσουμε τις πιθανές ζημίες για την οικονομία της ΕΕ, πρέπει να εξετάσουμε τα πρότυπα κατανάλωσης και παραγωγής πετρελαίου της Ένωσης. Η ΕΕ εισάγει το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που καταναλώνει, γεγονός που σημαίνει ότι, εκτός από την αύξηση των τιμών, η πρόσβαση και ο εφοδιασμός ενδέχεται επίσης να περιοριστούν λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Από την άλλη πλευρά, όμως, η Ευρώπη έχει σημειώσει σταθερή μείωση της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας και αύξηση της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Με την εξάπλωση των ηλεκτρικών και υβριδικών αυτοκινήτων, πολλοί καταναλωτές θα προστατευθούν από άμεσες επιπτώσεις, όπως η αύξηση των τιμών στα καύσιμα.

Η ποικιλομορφία των πηγών ενέργειας και η πιο αποδοτική τεχνολογία σημαίνουν ότι είμαστε καλύτερα προστατευμένοι από ό,τι ήμασταν, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της πετρελαϊκής κρίσης της δεκαετίας του 1970. Ωστόσο, ορισμένες χώρες και βιομηχανίες θα επηρεαστούν περισσότερο από άλλες.

Οι κύριοι καταναλωτές ενέργειας της ΕΕ είναι οι μεγαλύτερες οικονομίες της: η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία. Αυτές οι χώρες θα έχουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον να ελέγξουν την αύξηση των λιανικών τιμών του πετρελαίου. Οι οδικές μεταφορές καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μερίδιο της κατανάλωσης πετρελαίου (περίπου το ήμισυ), ενώ άλλοι κλάδοι με υψηλή κατανάλωση ενέργειας στην ήπειρο είναι η χημική βιομηχανία, η χαρτοβιομηχανία και η χαλυβουργία.

Τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη;

Τον Φεβρουάριο του 2022, με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία διακόπηκε η προμήθεια φυσικού αερίου στην ήπειρο, με αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας. Για να κατανοήσουμε τι βρίσκεται σήμερα στο τραπέζι, αξίζει να εξετάσουμε τι έκαναν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να βοηθήσουν τους πολίτες της ΕΕ κατά τη διάρκεια της τελευταίας ενεργειακής κρίσης.

Μετά από ένα πετρελαϊκό σοκ, τόσο ο πληθωρισμός όσο και η ανεργία τείνουν να αυξάνονται, και αυτό θέτει ένα δίλημμα σε κάθε κεντρική τράπεζα. Μπορεί να μειώσει τον πληθωρισμό αυξάνοντας τα επιτόκια, αλλά αυτό δημιουργεί επίσης περισσότερη ανεργία – τα υψηλότερα κόστη δανεισμού επιβραδύνουν την ανάπτυξη και την επιχειρηματική δραστηριότητα, με αποτέλεσμα τις απολύσεις.

Η κεντρική τράπεζα πρέπει επομένως να επιλέξει ποιος στόχος είναι πιο σημαντικός: ο πρωταρχικός στόχος της να διατηρήσει τον πληθωρισμό υπό έλεγχο (περίπου 2% στην Ευρώπη) ή η προστασία των θέσεων εργασίας.

Τον Ιούλιο του 2022, η ΕΚΤ αποφάσισε να αυξήσει τα επιτόκια (τα οποία τότε ήταν στο -0,5%) και συνέχισε να τα αυξάνει μέχρι να φτάσουν το 4% τον Σεπτέμβριο του 2023. Ωστόσο, η κατάσταση τότε ήταν πολύ διαφορετική, καθώς η οικονομία εξακολουθούσε να ανακάμπτει από τη μεγάλη αύξηση του πληθωρισμού (9% τον Ιούνιο του 2022), που προκλήθηκε από την πανδημία του Covid.

Σήμερα, τα επιτόκια βρίσκονται στο 2% και η ΕΚΤ θα πρέπει να αποφασίσει ποιος κίνδυνος είναι μεγαλύτερος: η αύξηση του πληθωρισμού (ο οποίος ήταν 1,9% τον Φεβρουάριο, κάτω από τον στόχο της ΕΚΤ που είναι 2%) ή η αύξηση της ανεργίας;

Πέρα από τη νομισματική πολιτική

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι εθνικές κυβερνήσεις διαθέτουν πιο άμεσους και αποτελεσματικούς τρόπους αντιμετώπισης της πετρελαϊκής κρίσης. Κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης του 2022-2023, η Επιτροπή έθεσε σε εφαρμογή διάφορες πρωτοβουλίες για τη σταθεροποίηση των τιμών της ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων συστάσεων για την ελαχιστοποίηση της κατανάλωσης ενέργειας από τους καταναλωτές.

Ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι υπήρχαν επίσης ανώτατα όρια τιμών και μέτρα που επέτρεπαν στις εθνικές κυβερνήσεις να βοηθήσουν άμεσα τους πολίτες τους, όπως οι κοινές αγορές φυσικού αερίου σε ολόκληρη την ήπειρο.

Σε εθνικό επίπεδο, οι κυβερνήσεις έχουν τη δυνατότητα να δανειστούν για να χρηματοδοτήσουν επιδοτήσεις, όπως έκαναν πολλές το 2022. Ωστόσο, αυτή η επιλογή είναι λιγότερο βιώσιμη από ό,τι το 2022, καθώς τα παγκόσμια επιτόκια είναι πλέον υψηλότερα. Οι επενδυτές θα είναι επιφυλακτικοί, καθώς πολλές χώρες της ΕΕ – μεταξύ των οποίων η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία – έχουν δημόσιο χρέος που υπερβαίνει το 100% του ΑΕΠ τους. Αυτές οι κυβερνήσεις ήταν από τις πιο ενεργές κατά τη διάρκεια της τελευταίας ενεργειακής κρίσης, αλλά και από τις πιο εκτεθειμένες στην σημερινή πετρελαϊκή κρίση.

Η ΕΕ αντιμετωπίζει πλέον έναν πραγματικό κίνδυνο ύφεσης. Αν υπάρχει κάποιο θετικό στοιχείο, αυτό είναι ότι μπορεί να δώσει στην ήπειρο την απαραίτητη ώθηση προς την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά ακόμη και αυτό θα εξαρτηθεί από τον τρόπο με τον οποίο οι εθνικές κυβερνήσεις θα αντιμετωπίσουν την κρίση τους επόμενους μήνες.