Ξάνθη: Η Θράκη μέσα από ένα οδοιπορικό μαθητών του Διστόμου

Η Θράκη συνδέεται συχνά με τη λαογραφία, την πολυπολιτισμικότητα, τη συνύπαρξη χριστιανών και μουσουλμάνων, καθώς και με ένα ιδιαίτερο μωσαϊκό τόπων -από τον διατηρητέο ιστό της παλιάς πόλης της Ξάνθης και τα Πομακοχώρια έως τους οικισμούς του βορείου Έβρου. Πιο σπάνια, όμως, προβάλλεται ως τόπος παραγωγικής ιστορίας, εσωτερικής μετανάστευσης, σύνθετων κοινωνικών μετασχηματισμών και δύσκολων σελίδων της νεότερης ελληνικής πραγματικότητας.

Αυτή, τη λιγότερο γνωστή όψη της Θράκης, είχε την ευκαιρία να δει μια ομάδα μαθητών και εκπαιδευτικών του Μπάρλειου Γενικού Λυκείου Διστόμου, στο πλαίσιο πολυήμερης εκπαιδευτικής επίσκεψης που οργανώθηκε με την επιμέλεια του διεπιστημονικού προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού.

Αφορμή για την επίσκεψη αποτέλεσε ένα πρωτότυπο σχολικό πρόγραμμα, με θέμα τη μετανάστευση Πομάκων από την ορεινή Ξάνθη στο Δίστομο κατά τη δεκαετία του 1960, όταν οικογένειες εγκαταστάθηκαν στη Βοιωτία και συνδέθηκαν με τη μεταλλευτική και βιομηχανική παραγωγή γύρω από τον βωξίτη. Την ιδέα ανέπτυξαν οι εκπαιδευτικοί Βιολέτα Σιδέρη από το Δίστομο και Αθανασία Αχυράκη από την Ξάνθη, η οποία υπηρετεί στο ΓΕΛ Διστόμου.

Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η κ. Σιδέρη, τόνισε πως αφετηρία για την υλοποίηση του προγράμματος «υπήρξαν οι προσωπικές μνήμες από τη συνύπαρξη με παιδιά πομακικών οικογενειών στο Δίστομο, αλλά και η σημερινή παρουσία Πομάκων μαθητών στη σχολική κοινότητα». Από τη μεριά της, η κ. Αχυράκη στάθηκε στα εργαλεία της έρευνας, που περιλάμβαναν συνεντεύξεις με Πομάκους του Διστόμου, ομαδοσυνεργατικές δράσεις, διερευνητική μάθηση και αξιοποίηση τεκμηρίων από το αρχείο του Μουσείου Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου.

Τόποι μνήμης και βιωματική εκπαίδευση

Η διάσταση της ιστορικής μνήμης βρέθηκε στο επίκεντρο της επίσκεψης, με πιο φορτισμένο σταθμό το Άνω Καρυόφυτο, τόπο που φέρει ακόμη το τραύμα της Σφαγής του 1944 κατά την περίοδο της βουλγαρικής κατοχής. Η αντιπροσωπεία έγινε δεκτή στην πλατεία του χωριού από εκπροσώπους του δήμου Ξάνθης, τον πρόεδρο της κοινότητας, κατοίκους και απόδημους Καρυοφυτιανούς. Στο μνημείο των θυμάτων τελέστηκε τρισάγιο και ακολούθησε κατάθεση στεφάνων.

Για το χρονικό της προσπάθειας ανάδειξης της μαρτυρικής ιστορίας του Άνω Καρυοφύτου σε εθνικό επίπεδο αναφέρθηκε, μιλώντας στους παρευρισκόμενους, ο Νίκος Κοσμίδης, υποψήφιος διδάκτορας Αρχιτεκτονικής του ΔΠΘ, ερευνητής των χώρων μνήμης και πολιτικών μνήμης στην Ευρώπη και υπεύθυνος του προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού».

Όπως ανέφερε, η προσπάθεια αυτή είχε ήδη ξεκινήσει από πρωτοβουλίες της τοπικής κοινωνίας και ανθρώπων με σταθερή προσήλωση στη μνήμη του τόπου, αποκτώντας στη συνέχεια και θεσμική διάσταση. Ο ίδιος συμμετέχει, επίσης, στη γραμματεία της επιτροπής που συνέστησε το 2025 ο Δήμος Ξάνθης για την αναγνώριση του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικής κοινότητας.

Στο Άνω Καρυόφυτο η αποστολή συναντήθηκε, επίσης, με τον Κωνσταντίνο Γιατζουράκη, επιζώντα της σφαγής, και στη συνέχεια μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου καθοδήγησαν τους μαθητές στον ιστορικό περίπατο που έχουν διαμορφώσει στα σημεία όπου έγιναν εκτελέσεις κατά την ημέρα της πυρπόλησης του οικισμού. Τα μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου υποδέχτηκαν την αντιπροσωπεία από το Δίστομο στον χώρο που έχουν μετατρέψει σε λαογραφικό μουσείο.

Με ευθύνη του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης (ΙΘΤΠ) οργανώθηκε περιήγηση στα Πομακοχώρια, στο πλαίσιο της οποίας οι μαθητές γνώρισαν το έργο της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης «Πλέτενο», που αξιοποιεί παραδοσιακές τεχνικές ως εργαλείο πολιτισμικής συνέχειας και κοινωνικής συνεταιριστικής οικονομίας. Στις συζητήσεις με γυναίκες της ομάδας αναδείχθηκαν τόσο μνήμες από την οικογενειακή ζωή των Πομάκων, σε στενή σχέση με την οικονομική μετανάστευση, όσο και οι σημερινές επιδιώξεις των νεότερων γυναικών για προσωπική, κοινωνική και οικονομική εξέλιξη.

Πολιτισμός, ταυτότητα και σύγχρονες προσεγγίσεις στη Θράκη

Τη σύνθετη φυσιογνωμία της Θράκης φώτισαν, από διαφορετικές αφετηρίες, άνθρωποι της έρευνας, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού. Στην Καπναποθήκη «Π» του ΙΘΤΠ, ο Δρ. Νικόλαος Κόκκας, διδάκτορας Λαογραφίας και εκπαιδευτικός, παρουσίασε βασικούς σταθμούς της ιστορίας της Θράκης και στοιχεία της λαογραφίας των Πομάκων. Παράλληλα, παρουσιάστηκαν παραδοσιακές φορεσιές και αντικείμενα καθημερινής χρήσης από τα Πομακοχώρια της Ροδόπης.

Στην Κομοτηνή, η Δρ. Νάγια Δαλακούρα, αρχαιολόγος, μουσειολόγος και συγγραφέας, οδήγησε την ομάδα σε έναν πολιτιστικό περίπατο στα ίχνη της ιστορίας των ανθρώπων της πόλης, προσεγγίζοντας τον τόπο μέσα από τις αισθήσεις, τους ήχους, τις γεύσεις και τις οσμές του αστικού πεδίου.

Στην Αλεξανδρούπολη, ο Γιώργος Μαυρομμάτης, αναπληρωτής καθηγητής Μειονοτικής και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης στην σχολή Επιστημών Αγωγής του ΔΠΘ, συζήτησε με τους μαθητές ζητήματα που αφορούν τον ατομικό και συλλογικό προσδιορισμό, το πλαίσιο που διαμορφώθηκε μετά τη Συνθήκη της Λοζάνης και την παρουσία του Μπεκτασισμού, ιδίως στον βόρειο Έβρο, ως μια ακόμη ιδιαίτερη όψη της πολυμορφίας της περιοχής. Οι μαθητές επισκέφθηκαν ακόμα το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, όπου συμμετείχαν σε σύγχρονο μουσειοπαιδαγωγικό πρόγραμμα που ενίσχυσε τη γνώση τους για βασικούς πυλώνες της πολιτιστικής ανάπτυξης της Θράκης.

Οι διαδρομές των Πομάκων και η παραγωγική ιστορία τους

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσίασε η εκδήλωση με τίτλο: «Από την ορεινή Ξάνθη στο Δίστομο: Γέφυρες Πολιτισμού και Μνήμης», που διοργανώθηκε από τον δήμο Διστόμου Αράχοβας Αντίκυρας, το Μπάρλειο Γενικό Λύκειο Διστόμου, το ΙΘΤΠ, το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και την πλατφόρμα ιστορικής μνήμης mnemonikon.gr, με τη συμμετοχή του Συλλόγου Πομάκων Νομού Ξάνθης και του Πολιτιστικού Λαογραφικού Συλλόγου «Η Θράκη».

Στη διάρκεια της εκδήλωσης, οι μαθητές του ΓΕΛ  Διστόμου παρουσίασαν στο κοινό της Ξάνθης την πορεία και τα συμπεράσματα της πρωτότυπης εργασίας τους, ενώ στην εκδήλωση βρέθηκαν και Πομάκοι που ζουν στο Δίστομο, μεταφέροντας προσωπικές μνήμες που έδωσαν στην παρουσίαση άμεση ανθρώπινη διάσταση. Η βραδιά ολοκληρώθηκε με παρουσίαση πομακικών τραγουδιών από την Εμινέ Μπουρουτζή και τους μουσικούς Βαγγέλη Δωρόπουλο, Τάσο Δασκαλόπουλο, Γιώργο Παπαδόπουλο και Ηρακλή Ψωμαδόπουλο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συνάντηση των μαθητών του ΓΕΛ Διστόμου με τους μαθητές του 4ου ΓΕΛ Ξάνθης και η επίσκεψή τους στον διατηρητέο χώρο «ΠΑΣΤΑΛΙ: Σταθμός Βιομηχανικής Αρχαιολογίας», στην παλιά Χρύσα Ξάνθης. Το ΠΑΣΤΑΛΙ είναι μια αγροικία συνδεδεμένη με την ιστορία της καπνοκαλλιέργειας στην Ξάνθη και στην ευρύτερη περιοχή της Θράκης.

Η Μαρία Πετρά, βιομηχανική αρχαιολόγος και πρόεδρος της ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ, τους ξενάγησε στον χώρο και παρουσίασε το θέμα «Από τη Μνήμη στην Παραγωγή, η βιομηχανική κληρονομιά ως πυξίδα για το μέλλον της ελληνικής επαρχίας». Το εργαστήριο εστίασε στη δυνατότητα τα «μνημεία του μόχθου» να μετατραπούν από εγκαταλειμμένα κατάλοιπα σε ζωντανούς χώρους δημιουργίας, εκπαίδευσης και καινοτομίας.

Τελευταίος σταθμός της επίσκεψης των μαθητών από το Δίστομο στη Θράκη  αποτέλεσε και η επίσκεψη στο οχυρό της Νυμφαίας, στην οροσειρά της Ροδόπης, όπου τα παιδιά ξεναγήθηκαν στις υπόγειες στοές και ενημερώθηκαν για τη Μάχη των Οχυρών τον Απρίλιο του 1941, κατά τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα. Εκεί, πραγματοποιήθηκε και συνάντηση με το ΕΠΑΛ Γρεβενών, στο πλαίσιο της οποίας ο Νίκος Κοσμίδης συντόνισε συζήτηση για το πώς οι νέοι αντιλαμβάνονται τους ιστορικούς τόπους και τα τοπόσημα στις περιοχές τους.

Μέσα από αυτή την πολυεπίπεδη διαδρομή, η επίσκεψη της αποστολής από το Δίστομο ανέδειξε μια Θράκη πολύ ευρύτερη από τα στερεότυπα με τα οποία συχνά προσεγγίζεται. Ανέδειξε τη Θράκη της ιστορικής μνήμης και της κοινωνικής επιβίωσης, της μετακίνησης ανθρώπων και των κοινωνικών μετασχηματισμών, της πολιτισμικής πολυμορφίας, αλλά και της παραγωγικής κληρονομιάς. Για τους μαθητές, το οδοιπορικό αυτό δεν λειτούργησε μόνο ως εκπαιδευτική εκδρομή, αλλά ως μια ουσιαστική βιωματική συνάντηση.

ΑΠΕ