Στα χέρια των Φρουρών της Επανάστασης η εξουσία στο Ιράν – Περιορισμένος ο ρόλος του αγιατολάχ

Δύο μήνες μετά την έναρξη του πολέμου με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το Ιράν δεν διαθέτει πλέον έναν μοναδικό, αδιαμφισβήτητο κληρικό ηγέτη στην κορυφή της εξουσίας, γεγονός που αποτελεί μια απότομη ρήξη με το παρελθόν και ενδέχεται να σκληραίνει τη στάση της Τεχεράνης καθώς εξετάζει το ενδεχόμενο επανέναρξης συνομιλιών με την Ουάσινγκτον.

Από την ίδρυσή της το 1979, η Ισλαμική Δημοκρατία περιστρεφόταν γύρω από έναν Ανώτατο Ηγέτη που είχε τον τελευταίο λόγο σε όλα τα βασικά ζητήματα του κράτους. Όμως η δολοφονία του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ την πρώτη ημέρα του πολέμου και η ανάδειξη του τραυματισμένου γιου του, Μοτζτάμπα, έχουν εγκαινιάσει μια διαφορετική τάξη πραγμάτων, στην οποία κυριαρχούν οι διοικητές των Φρουρών της Επανάστασης  (IRGC) και απουσιάζει ο αποφασιστικός ηγέτης.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ παραμένει στην κορυφή του συστήματος, αλλά τρία άτομα με γνώση των εσωτερικών διαβουλεύσεων αναφέρουν στο Reuters ότι ο ρόλος του είναι κυρίως να νομιμοποιεί τις αποφάσεις που λαμβάνονται από τους στρατηγούς του, παρά να δίνει ο ίδιος κατευθυντήριες εντολές.

Η πίεση του πολέμου έχει συγκεντρώσει την εξουσία σε έναν στενότερο, πιο σκληροπυρηνικό εσωτερικό κύκλο, με επίκεντρο το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, το γραφείο του Ανώτατου Ηγέτη και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, το οποίο πλέον κυριαρχεί τόσο στη στρατιωτική στρατηγική όσο και σε κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις, σύμφωνα με Ιρανούς αξιωματούχους και αναλυτές.

«Οι Ιρανοί είναι απελπιστικά αργοί στην ανταπόκρισή τους» δήλωσε ανώτερος αξιωματούχος της πακιστανικής κυβέρνησης, ο οποίος έχει ενημερωθεί για τις ειρηνευτικές συνομιλίες μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών. «Φαίνεται πως δεν υπάρχει ενιαία δομή λήψης αποφάσεων. Μερικές φορές χρειάζονται 2 έως 3 ημέρες για να απαντήσουν.»

Οι αναλυτές δήλωσαν ότι το εμπόδιο για μια συμφωνία δεν είναι εσωτερικές διαμάχες στην Τεχεράνη, αλλά το χάσμα ανάμεσα σε αυτά που είναι διατεθειμένη να προσφέρει η Ουάσινγκτον και σε όσα οι σκληροπυρηνικοί Φρουροί του Ιράν είναι πρόθυμοι να αποδεχθούν.

Το διπλωματικό πρόσωπο του Ιράν στις συνομιλίες με τις ΗΠΑ ήταν ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, στον οποίο προστέθηκε πρόσφατα ο πρόεδρος της Βουλής Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ – πρώην διοικητής των Φρουρών, δήμαρχος Τεχεράνης και υποψήφιος πρόεδρος – ο οποίος αναδείχθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου ως βασικός σύνδεσμος μεταξύ των πολιτικών, των υπηρεσιών ασφαλείας και του θεοκρατικού κατεστημένου του Ιράν.

Στο πεδίο, ωστόσο, ο βασικός συνομιλητής ήταν ο διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης Αχμάντ Βαχίντι, σύμφωνα με πακιστανικές και ιρανικές πηγές, οι οποίες τον είχαν ήδη πριν από εβδομάδες χαρακτηρίσει ως κομβική μορφή του Ιράν, ακόμη και τη νύχτα που ανακοινώθηκε η κατάπαυση του πυρός.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο οποίος τραυματίστηκε σοβαρά στο αρχικό πλήγμα του Ισραήλ και των ΗΠΑ, που σκότωσε τον πατέρα του και άλλα μέλη της οικογένειάς του και τον άφησε παραμορφωμένο και με σοβαρά τραύματα στα πόδια, δεν έχει εμφανιστεί δημόσια και επικοινωνεί μέσω βοηθών των Φρουρών ή περιορισμένων ηχητικών μηνυμάτων για λόγους ασφαλείας, σύμφωνα με δύο άτομα από τον στενό του κύκλο.

Στα χέρια της πολεμικής ηγεσίας η εξουσία

Το Ιράν υπέβαλε νέα πρόταση στην Ουάσινγκτον τη Δευτέρα, η οποία, σύμφωνα με ανώτερες ιρανικές πηγές, προβλέπει σταδιακές συνομιλίες, με το πυρηνικό ζήτημα να τίθεται στην άκρη αρχικά μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος και να επιλυθούν οι διαφορές για τη ναυσιπλοΐα στον Κόλπο. Η Ουάσινγκτον επιμένει ότι το πυρηνικό ζήτημα πρέπει να αντιμετωπιστεί από την αρχή.

«Καμία από τις δύο πλευρές δεν θέλει πραγματικά να διαπραγματευτεί» δήλωσε ο Άλαν Έιρ, ειδικός για το Ιράν και πρώην διπλωμάτης των ΗΠΑ, προσθέτοντας ότι και οι δύο πιστεύουν πως ο χρόνος θα αποδυναμώσει τον αντίπαλο,  το Ιράν μέσω της επιρροής του στο Στενό του Ορμούζ και οι ΗΠΑ μέσω οικονομικής πίεσης και αποκλεισμού.

Προς το παρόν, καμία πλευρά δεν μπορεί να δείξει ευελιξία, είπε, καθώς οι Φρουροί του Ιράν φοβούνται ότι θα φανούν αδύναμοι, ενώ ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αντιμετωπίζει πίεση από τις ενδιάμεσες εκλογές και περιορισμένα περιθώρια ελιγμών χωρίς πολιτικό κόστος. «Για αμφότερους, η ευελιξία θα θεωρούνταν αδυναμία», ανέφερε.

Αυτή η στάση αντικατοπτρίζει όχι μόνο τις πιέσεις της στιγμής, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ασκείται πλέον η εξουσία στο Ιράν. Αν και ο Μοτζτάμπα παραμένει τυπικά η ανώτατη αρχή, θεωρείται περισσότερο πρόσωπο επικύρωσης παρά λήψης αποφάσεων, εγκρίνοντας αποτελέσματα που προκύπτουν από θεσμική συναίνεση αντί να επιβάλλει τη δική του βούληση.

Η πραγματική εξουσία έχει μετακινηθεί σε μια ενοποιημένη πολεμική ηγεσία με επίκεντρο το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας. «Σημαντικές συμφωνίες πιθανότατα περνούν από αυτόν», δήλωσε ο αναλυτής Αράς Αζίζι, «αλλά δεν μπορώ να φανταστώ να υπερβαίνει το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας».

Σκληροπυρηνικές προσωπικότητες όπως ο πρώην διαπραγματευτής για τα πυρηνικά Σαΐντ Τζαλιλί και μια ομάδα ριζοσπαστών βουλευτών έχουν ενισχύσει την παρουσία τους μέσω έντονης ρητορικής, αλλά δεν διαθέτουν τη θεσμική ισχύ για να εκτροχιάσουν αποφάσεις.

Ο Μοτζτάμπα οφείλει την άνοδό του στους Φρουρούς, οι οποίοι παραμέρισαν τους πραγματιστές και τον στήριξαν ως αξιόπιστο εγγυητή της σκληροπυρηνικής τους γραμμής. Η αυξανόμενη κυριαρχία τους υποδηλώνει πιο επιθετική εξωτερική πολιτική και αυστηρότερη εσωτερική καταστολή.

Καθοδηγούμενοι από επαναστατικό ισλαμισμό και μια αντίληψη «πρώτα η ασφάλεια», οι Φρουροί θεωρούν αποστολή τους τη διατήρηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας στο εσωτερικό και την προβολή αποτροπής στο εξωτερικό. Αυτή η οπτική, που συχνά συμμερίζονται και άλλοι σκληροπυρηνικοί σε δικαστικούς και κληρικούς κύκλους, δίνει προτεραιότητα στον αυστηρό συγκεντρωτισμό και την αντίσταση στις δυτικές πιέσεις, ιδιαίτερα στο πυρηνικό πρόγραμμα και στην περιφερειακή επιρροή του Ιράν.

Μετατόπιση εξουσίας

Στην πράξη, η ιδεολογία των Φρουρών καθορίζει τη στρατηγική και η λήψη αποφάσεων βρίσκεται σταθερά στα χέρια τους. Με τη χώρα σε πόλεμο και τον Αλί Χαμενεΐ νεκρό, κανένας παράγοντας εντός του συστήματος δεν έχει τη δύναμη να τους αντισταθεί.

Η επιλογή που αντιμετωπίζει πλέον η ηγεσία του Ιράν δεν είναι μεταξύ μετριοπαθούς και σκληροπυρηνικής πολιτικής, αλλά μεταξύ σκληρής και ακόμη σκληρότερης γραμμής. Μια μικρή μερίδα ενδέχεται να πιέζει για ακόμη πιο ακραίες θέσεις, αλλά μέχρι στιγμής αυτό συγκρατείται από τους Φρουρούς.

Η αλλαγή αυτή σηματοδοτεί μια καθοριστική μετατόπιση από την κυριαρχία των κληρικών στην κυριαρχία του μηχανισμού ασφαλείας. «Έχουμε περάσει από τη θεϊκή εξουσία στη σκληρή ισχύ», δήλωσε ο Άαρον Ντέιβιντ Μίλερ. «Από την επιρροή των κληρικών στην επιρροή των Φρουρών της Επανάστασης. Έτσι κυβερνάται σήμερα το Ιράν».

Παρά τις διαφορές απόψεων, η λήψη αποφάσεων έχει συγκεντρωθεί γύρω από θεσμούς ασφαλείας, με τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ να λειτουργεί περισσότερο ως κεντρικό πρόσωπο συντονισμού, πρόσθεσε ο Άλεξ Βατάνκα.

Παρά τη συνεχή στρατιωτική και οικονομική πίεση από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το Ιράν δεν δείχνει σημάδια διάσπασης ή υποχώρησης σχεδόν εννέα εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου. Ούτε υπάρχουν ενδείξεις βαθιών ρηγμάτων στο σύστημα ή ουσιαστικής λαϊκής αντίδρασης.

Αυτή η συνοχή υποδηλώνει ότι η διοίκηση βρίσκεται πλέον στα χέρια των Φρουρών και των υπηρεσιών ασφαλείας, οι οποίοι φαίνεται να καθοδηγούν τον πόλεμο αντί απλώς να τον εκτελούν. Έχει διαμορφωθεί μια στρατηγική συναίνεση: αποφυγή επιστροφής σε πλήρη κλιμάκωση, διατήρηση της επιρροής – ιδίως στο Στενό του Ορμούζ – και έξοδος από τη σύγκρουση ισχυρότεροι πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά.