Ευ. Βενιζέλος, Η υποχρέωση αντίδρασης στην υπνοβασία

‍21 Σεπτεμβρίου 2026

Άρθρο Ευάγγελου Βενιζέλου για την εφημερίδα Κεφάλαιο και το Capital σε συνεργασία με τους ΝΥΤ στο αφιέρωμα «Μεγάλες Ιδέες» με κεντρικό θέμα «Τι µας οδηγεί – What Drives us»

 Η υποχρέωση αντίδρασης στην υπνοβασία

Το ερώτημα «τι μας οδηγεί;»  ως πρόσωπα και ως συλλογικές οντότητες συμπυκνώνει, μέσα από τη φαινομενική απλότητά του,  όλο τον θεολογικό, φιλοσοφικό, τεχνολογικό, ιατροβιολογικό, κοινωνιολογικό, διεθνοπολιτικό και εντέλει ιστορικό προβληματισμό. Θέτει με ήπιο και ευγενικό ύφος αυτό καθεαυτό το ζήτημα της «ανθρώπινης κατάστασης» προφανώς στη σημερινή εποχή, που συνήθως την ορίζουμε ως μετανεωτερική και, πιο περιγραφικά, με διάφορους τρόπους: ως εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, της κλιματικής κρίσης, της παγκόσμιας αστάθειας και αβεβαιότητας.

Στη δική μας περιφερειακή κλίμακα μπορούμε ίσως να ορίσουμε την ιστορική αυτή φάση ως εποχή της βαθιάς κρίσης του δυτικού παραδείγματος, της Δύσης ως ιστορικής, πολιτισμικής, οικονομικής, στρατιωτικής και διεθνοπολιτικής οντότητας βασισμένης στον ευρωατλαντικό άξονα και στο κεκτημένο της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Πρόκειται, συνεπώς, για μια εποχή ασυμμετρίας και ανασφάλειας που εισχωρεί βαθιά τόσο στην αμερικανική όσο και στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και αμφισβητεί όλα τα αυτονόητα. Οι αναπτυξιακές, αξιακές (κατάβαση θρησκευτικές και γενικότερα ταυτοτικές), στρατηγικές  και πολιτειολογικές διαφορές με τις εκδοχές του μη δυτικού κόσμου οξύνονται, παρότι δημιουργείται η αίσθηση της κοινής εμπειρίας λόγω διαδικτύου, σκληρού ανταγωνισμού γύρω από τις εξελίξεις της Τεχνητής Νοημοσύνης ως οικουμενικού επιστημολογικού παραδείγματος και κοινών πλανητικών απειλών (από το Νεπάλ έως τη Νέα Υόρκη). 

Κυριαρχεί ο συμφυρμός ανάμεσα σε μεταμοντέρνα φαινόμενα, που φτάνουν μέσω του συνδυασμού Τεχνητής Νοημοσύνης και βιοτεχνολογίας στον λεγόμενο μετά – ανθρωπισμό και στον φόβο αυτονόμησης των συστημάτων μηχανικής μάθησης που μπορεί να στραφούν κατά του ανθρώπινου γένους, και φαινόμενα αρχαϊκά όπως η ωμή βία, η διεκδίκηση της απόλυτης ισχύος, η πυρηνική απειλή, οι παμπάλαιες γεωγραφικές και ταυτοτικές διαφορές, ο πόλεμος. Από τη μια κινούμαστε στο διάστημα και στην κυβερνοσφαίρα  και από την άλλη καταβυθιζόμαστε στα έγκατα της γεωπολιτικής.

Τι μας οδηγεί συνεπώς; Το ένστικτο αυτοσυντήρησης και ο φόβος του θανάτου; Η σχέση με τον Θεό, όπως τον αντιλαμβάνεται ο δυτικός άνθρωπος ως κληρονόμος της Christianitas που περιλαμβάνει και την καθ´ημάς «δυτική Ανατολή», αλλά και ο μη δυτικός άνθρωπος, ανάλογα με την παράδοση στην οποία ανήκει; Οι εκδοχές του φονταμενταλισμού, θρησκευτικού, εθνικιστικού και λαϊκιστικού; Η παγίδα του Θουκυδίδη μεταξύ των πυρηνικών δυνάμεων; Τοπικές και περιφερειακές συγκρούσεις που λόγω ασυμμετρίας αποκτούν διεθνείς, ακόμη και οικουμενικές διαστάσεις; Η περιέργεια, η καινοτομία, η ροπή του ανθρώπινου μυαλού να υπερβεί τον εαυτό του και να κατασκευάσει μια γνωστική οντότητα στην οποία να παραδοθεί αν και τη δημιούργησε,  αντιστρέφοντας τις θεολογικές και μυθολογικές αφηγήσεις αλλά και τις επιστημονικές θεωρίες περί Δημιουργίας; 

Μήπως παρακολουθούμε ξανά μια υπνοβασία που προσλαμβάνει πλέον πλανητικές διαστάσεις; Μια υπνοβασία που είναι ταυτόχρονα και ανθρωπολογική (γιατί υπονομεύει όχι απλώς την αξία αλλά τη φύση του ανθρώπου)  και δυτική ( γιατί η Δύση έχει την πρώτιστη ιστορική υποχρέωση να αντιδράσει) και τεχνολογική (γιατί η τεχνολογική εξέλιξη οφείλει να αυτοπροστατεύεται) και κοινωνική (γιατί θίγεται η κοινωνική συνοχή πρωτίστως στις ΗΠΑ και την ΕΕ) και πολιτική (γιατί υπονομεύονται  πρωτίστως οι  φιλελεύθερες δημοκρατίες).  Αυτή είναι μια υπνοβασία κολοσσιαίων διαστάσεων που δεν έχει σχέση με τους ευρωπαίους υπνοβάτες που οδηγήθηκαν στον Α ´ ΠΠ ή με την ελληνική υπνοβασία που από τη Μικρασιατική Εκστρατεία βάδισε στη Μικρασιατική Καταστροφή.

Αν αυτό συμβαίνει, μας οδηγεί η  δραματική απουσία αίσθησης της Ιστορίας. Η  αυτοκτονική υποτίμηση του κεκτημένου που διαμορφώθηκε μετά τον Β ´ ΠΠ. Η διακινδύνευση της ίδιας της ανθρώπινης κατάστασης που δεν αλλάζει αλλά απονευρώνεται και παύει να στοχάζεται και να αντιδρά παρότι θριαμβεύει επιστημονικά και τεχνολογικά σε όλα τα πεδία. Η παράδοση της  σχέσης του ανθρώπου  με την εσχατολογία στα χέρια λίγων εταιρικών οντοτήτων που κυριαρχούν στο πεδίο των νέων τεχνολογιών και ζουν τη μέθη της ακραίας αλαζονείας.

Οφείλουμε, συνεπώς, να επιστρέψουμε στα βασικά. Να μας οδηγεί η αντιληπτική ικανότητα και η ηθική ευαισθησία με την οποία προικοδοτήθηκε ο άνθρωπος ως εικόνα Θεού και ως πρόσωπο.  Η συνείδηση της Ιστορίας.  Η υπεράσπιση του κεκτημένου της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Η υποχρέωσή μας να αντιδρούμε απέναντι στην ανάγκη και την τυχαιότητα, απέναντι στην ηττοπάθεια, τη μοιρολατρεία, την αδράνεια και την ατονία σε όλα τα πεδία, στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα, σε κάθε κλίμακα : τοπική, εθνική, ευρωπαϊκή, διεθνή. Η ευθύνη απέναντι στη δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής από την οποία δεν μπορούμε να παραιτηθούμε γιατί δεν έχουμε «εξουσία διαθέσεως». 

Το ερώτημα «τι μας οδηγεί;» μας φέρνει συνεπώς αντιμέτωπους με την υποχρέωση αφύπνισης και αντίδρασης, ατομικής και συλλογικής,  απέναντι στο φαινόμενο της υπνοβασίας που υφέρπει κάτω από την επιφάνεια της ακατάσχετης κινητικότητας, του ορυμαγδού των καθημερινών εξελίξεων, τεχνολογικών, πολιτικών, οικονομικών, στρατιωτικών, των φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών. Κυρίως απέναντι στην αίσθηση του ετεροκαθορισμού ή της συνωμοσιολογίας που εμφανίζεται ως μοίρα και λειτουργεί ως άλλοθι. –

* Ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή ΑΠΘ. Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών. Πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ

https://www.capital.gr/arthra/4017444/i-upoxreosi-antidrasis-stin-upnobasia/