Πώς ο Γιάννος Κρανιδιώτης έκαμψε το βρετανικό βέτο για την ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε.

Ο Γιάννος Κρανιδιώτης σχεδίασε και προώθησε μεθοδικά τη στρατηγική της ταυτόχρονης ένταξης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση μαζί με τις υπόλοιπες υπό ένταξη χώρες, κατορθώνοντας να αποσυνδέσει την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας ως πλήρους κράτους-μέλους από την προηγούμενη επίλυση του πολιτικού προβλήματος του νησιού.

Toυ Διονύση Παντή

Ήταν μια στρατηγική κίνηση με τεράστια πολιτική και γεωπολιτική σημασία. Ο Κρανιδιώτης αξιοποίησε με επιδεξιότητα τις ίδιες τις αντιφάσεις της βρετανικής ευρωπαϊκής στρατηγικής, η οποία παραδοσιακά έδινε έμφαση στη διακυβερνητική λειτουργία της Ένωσης και στη διατήρηση ισχυρού ρόλου των κυρίαρχων κρατών-μελών, έναντι της περαιτέρω εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Με αυτόν τον τρόπο συνέβαλε αποφασιστικά στην υπέρβαση των βρετανικών αντιστάσεων και στην ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η ένταξη της Κύπρου το 2004 αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές επιτυχίες του Ελληνισμού στη σύγχρονη ιστορία. Ενίσχυσε θεσμικά και πολιτικά τη θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Κυπριακού Ελληνισμού, ενώ ταυτόχρονα επέφερε μια βαθιά γεωπολιτική μετατόπιση στην Ανατολική Μεσόγειο: για πρώτη φορά ο ευρωπαϊκός παράγοντας εισήλθε με τόσο άμεσο και θεσμικά κατοχυρωμένο τρόπο στην εξίσωση του Κυπριακού και της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Κύπρος δεν ήταν πλέον μόνο ένα διεθνές και περιφερειακό ζήτημα. Ήταν πλέον και ζήτημα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Μεγάλη Βρετανία δεν αντιμετώπισε ποτέ αυτή την εξέλιξη ως μια αδιάφορη διπλωματική λεπτομέρεια. Αρχιτέκτονας μιας από τις σημαντικότερες πλευρές αυτής της στρατηγικής υπήρξε ο αείμνηστος Γιάννος Κρανιδιώτης, ο μεγάλος Έλληνας διπλωμάτης ελληνοκυπριακής καταγωγής, ο οποίος αντιλήφθηκε πολύ νωρίς ότι η ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου μπορούσε να μεταβάλει ριζικά τους συσχετισμούς γύρω από το Κυπριακό.

Ο Κρανιδιώτης, όμως, δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένη την ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1999, σε ηλικία μόλις 51 ετών, έχασε τη ζωή του σε ένα από τα πιο τραγικά αεροπορικά δυστυχήματα στην πολιτική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Κατά τη διάρκεια υπηρεσιακού ταξιδιού προς το Βουκουρέστι, το πρωθυπουργικό αεροσκάφος Falcon υπέστη σφοδρές αναταράξεις και απότομη απώλεια ύψους περίπου είκοσι λεπτά πριν από την προσγείωση.

Οι συνθήκες μέσα στην καμπίνα ήταν ακραίες. Επτά από τους δεκατρείς επιβαίνοντες έχασαν τη ζωή τους. Ανάμεσά τους ο Γιάννος Κρανιδιώτης και ο 23χρονος γιος του, Νικόλας.
Η βρετανική στρατηγική και οι Κυρίαρχες Περιοχές των Βάσεων

Η βρετανική προσέγγιση στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση βασιζόταν παραδοσιακά σε μεγάλο βαθμό στις αρχές του διακυβερνητισμού (intergovernmentalism): στην αντίληψη, δηλαδή, ότι οι κρίσιμες αποφάσεις πρέπει να παραμένουν πρωτίστως στα χέρια των κυρίαρχων κρατών-μελών και των κυβερνήσεών τους και όχι να μεταφέρονται σε υπερεθνικούς θεσμούς.

Στην περίπτωση της Κύπρου, το ζήτημα είχε ακόμη μεγαλύτερη γεωπολιτική βαρύτητα.

Η Μεγάλη Βρετανία ενδιαφερόταν ιδιαίτερα να διασφαλίσει ότι η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα επηρέαζε το ειδικό καθεστώς των Κυρίαρχων Περιοχών των Βάσεων (Sovereign Base Areas – SBA) στο Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια.

Γι’ αυτό και, κατά την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004, διαμορφώθηκε ένα ειδικό θεσμικό πλαίσιο για τις βρετανικές βάσεις. Οι σχετικές ρυθμίσεις αποτυπώθηκαν στο Πρωτόκολλο αριθ. 3 της Πράξης Προσχώρησης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Με το συγκεκριμένο καθεστώς διασφαλίστηκε ότι η ένταξη της Κύπρου δεν θα ανέτρεπε το ειδικό καθεστώς των Κυρίαρχων Περιοχών, ούτε θα επηρέαζε τον τρόπο με τον οποίο ασκούνται εκεί οι αρμοδιότητες που απορρέουν από τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης του 1960.

Και όμως, εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη στρατηγική σημασία της ένταξης.

Η Κυπριακή Δημοκρατία έγινε ισότιμο κράτος-μέλος μιας Ένωσης που οικοδομείται πάνω στο κράτος δικαίου, στην υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου και στην κοινή θεσμική τάξη. Το γεγονός αυτό άλλαξε το ευρύτερο νομικό και πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο υπάρχει πλέον το Κυπριακό.

Οι Κυρίαρχες Περιοχές των Βάσεων εξακολουθούν να διαθέτουν το ειδικό καθεστώς που συμφωνήθηκε το 1960. Ωστόσο, η παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κύπρο δημιούργησε ένα νέο θεσμικό και γεωπολιτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο το ζήτημα της κυριαρχίας, της εφαρμογής του ευρωπαϊκού δικαίου και των τελευταίων θεσμικών καταλοίπων της αποικιακής περιόδου δεν μπορεί πλέον να εξετάζεται αποκομμένο από το ευρωπαϊκό κεκτημένο και τις αρχές της Ένωσης.

Αυτό ήταν, σε τελική ανάλυση, το μεγάλο στρατηγικό επίτευγμα.

Η Κύπρος δεν εντάχθηκε απλώς στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μετακίνησε το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο συζητείται το Κυπριακό.

Και πίσω από αυτή τη στρατηγική υπήρξε ένας άνθρωπος που αντιλήφθηκε πολύ νωρίς τη δύναμη της ευρωπαϊκής παραμέτρου: Ο Γιάννος Κρανιδιώτης.

Ένας διπλωμάτης που έφυγε πρόωρα, αλλά άφησε πίσω του μια από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

 

 

Κείμενο του Διονύση Παντή, Δικηγόρου και Γεωπολιτικού Αναλυτή, Επιστημονικού Συνεργάτη στη Γενική Γραμματεία Αποδήμου Ελληνισμού του Υπουργείου Εξωτερικών 2016-2019, Δικηγόρου της Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων Κυπριακού Αγώνα, Μέλους Ένωσης Δικηγόρων για τα Εθνικά Θέματα

Φωτό: EUROKINISSI