Άγιοι Πάντες Γουίρτον: Μια ιστορία πίστης, προσφοράς και αδιάκοπης παρουσίας του Ελληνισμού στη Δυτική Βιρτζίνια

Η ιστορία της ελληνικής ορθόδοξης εκκλησίας των Αγίων Πάντων στο Weirton (Γουίρτον) της Δυτικής Βιρτζίνια είναι κάτι πολύ περισσότερο από την ιστορία ενός θρησκευτικού οικοδομήματος. Είναι η ιστορία μιας κοινότητας που ρίζωσε σε έναν τόπο μακριά από την πατρίδα, κράτησε ζωντανή την ορθόδοξη πίστη και την ελληνική της ταυτότητα και κατάφερε, μέσα από τις δυσκολίες, τις θυσίες και τη συνεργασία των ανθρώπων της, να δημιουργήσει έναν πνευματικό και κοινοτικό χώρο για πολλές γενιές.

Πίσω από κάθε πέτρα, κάθε εικόνα, κάθε καμπάνα και κάθε ανακαίνιση βρίσκονται άνθρωποι. Άνθρωποι που εργάστηκαν, πρόσφεραν χρήματα, διέθεσαν τον χρόνο τους, ανέλαβαν ευθύνες και συνέχισαν το έργο εκείνων που είχαν προηγηθεί. Η πορεία των Αγίων Πάντων αποτυπώνει με ξεχωριστό τρόπο τη δύναμη της πίστης και της συλλογικής προσφοράς.

Οι ρίζες μιας κοινότητας και η ανάγκη για έναν δικό της ναό

Οι Έλληνες που εγκαταστάθηκαν στο Γουίρτον δεν άφησαν πίσω τους μόνο την πατρίδα τους. Μαζί τους έφεραν την ορθόδοξη παράδοση, τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμά τους, καθώς και την επιθυμία να μεγαλώσουν τα παιδιά τους μέσα στην πίστη των προγόνων τους.

Σε μια πόλη που συνδεόταν στενά με τη βιομηχανία και την εργασία, οι οικογένειες της ελληνικής κοινότητας έπρεπε να δημιουργήσουν από την αρχή τις συνθήκες μιας νέας ζωής. Η καθημερινότητα δεν ήταν πάντοτε εύκολη. Η εργασία, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και οι οικονομικές δυσκολίες απαιτούσαν κόπο και επιμονή. Παρ’ όλα αυτά, η ανάγκη για έναν χώρο λατρείας και συνάντησης παρέμενε ισχυρή.

Η εκκλησία δεν αποτελούσε απλώς τόπο τέλεσης της Θείας Λειτουργίας. Ήταν το σημείο όπου οι οικογένειες συναντιούνταν, όπου βαπτίζονταν τα παιδιά, όπου τελούνταν οι γάμοι και οι κηδείες, όπου γιορτάζονταν το Πάσχα και τα Χριστούγεννα και όπου οι νεότεροι γνώριζαν τις παραδόσεις των μεγαλύτερων. Ήταν ο χώρος που ένωνε τους ανθρώπους με την κοινή τους καταγωγή και την κοινή τους πίστη.

Στα πρώτα χρόνια, οι λατρευτικές ανάγκες εξυπηρετούνταν σε πιο περιορισμένους χώρους. Η κοινότητα, όμως, μεγάλωνε και οι ανάγκες της αυξάνονταν. Σταδιακά έγινε σαφές ότι χρειαζόταν ένας μεγαλύτερος και πιο κατάλληλος ναός, αντάξιος των προσδοκιών και των θυσιών των ανθρώπων της.

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η απόφαση για έναν νέο ναό

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άφησε το αποτύπωμά του και στην ελληνική κοινότητα του Γουίρτον. Πέντε νέοι άνδρες της κοινότητας έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η απώλειά τους αποτέλεσε βαθιά πληγή για τις οικογένειές τους και για ολόκληρη την παροικία.

Η μνήμη των πεσόντων συνδέθηκε με το κοινοτικό έργο και με την επιθυμία να τιμηθούν όσοι θυσιάστηκαν. Η αίθουσα που συνδέθηκε με τη μνήμη των βετεράνων έλαβε την ονομασία «All Saints Hellenic Memorial Hall», αποτελώντας έναν χώρο με ιδιαίτερο συμβολισμό για την κοινότητα.

Το φθινόπωρο του 1944, σε γενική συνέλευση, τέθηκε και εγκρίθηκε η απόφαση για την ανέγερση μιας νέας, μεγαλύτερης εκκλησίας. Η απόφαση αυτή δεν ήταν μια απλή διοικητική πράξη. Αποτελούσε δέσμευση για το μέλλον της κοινότητας και για τις επόμενες γενιές.

Στις 18 Ιανουαρίου 1945 πραγματοποιήθηκε η αγορά των οικοπέδων 19 και 20 στην περιοχή Hookers Second Addition, επί της West Street. Η αγορά αυτή αποτέλεσε το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την υλοποίηση του οράματος.

Για να προχωρήσει το έργο συγκροτήθηκε οικοδομική επιτροπή, στην οποία συμμετείχαν οι: Α. Μπέλλας (A. Bellas), Ι. Κικιλίδης (J. Kikilides), Ι. Παντέλιος (J. Pandelios), Γ. Έλισον (G. Ellison), Μ. Άρνας (M. Arnas), Α. Παππάς (A. Pappas), Ν. Μουλάκης (N. Moulakis), Γ. Μαντάλας (G. Mandalas), Μ. Μπέης (M. Bays), Ι. Καρνουπάκης (J. Karnoupakis), Σ. Στράτρος (S. Stratros) και ο ιερέας πατέρας Μανδάκης (Father Mandakis).

Η συγκρότηση της επιτροπής αποτύπωνε την πρόθεση της κοινότητας να οργανώσει συστηματικά την προσπάθεια. Το έργο ήταν μεγάλο και απαιτούσε ανθρώπους πρόθυμους να αναλάβουν ευθύνες, να συζητήσουν, να αναζητήσουν οικονομική υποστήριξη και να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες που θα παρουσιάζονταν.

Το όραμα της Αγίας Σοφίας και η συνάντηση με τον Thomas E. Millsop

Μια μικρότερη επιτροπή, αποτελούμενη από τους Αλέξανδρο Μπέλλα, Ιωάννη Φραγκάκη, Μάικ Άρνα και Γεώργιο Λουκά, ανέλαβε να συναντηθεί με τον Thomas E. Millsop, δήμαρχο του Γουίρτον και πρόεδρο της Weirton Steel.

Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, ο Αλέξανδρος Μπέλλας παρουσίασε το όραμα για τον νέο ναό. Η έμπνευσή του ήταν η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης. Η αναφορά αυτή φανερώνει ότι οι άνθρωποι της κοινότητας δεν επιθυμούσαν απλώς ένα μεγαλύτερο κτίριο, αλλά έναν ναό με αρχιτεκτονική και πνευματική μεγαλοπρέπεια, που θα εξέφραζε την ορθόδοξη παράδοση.

Ο Millsop υποσχέθηκε την υποστήριξή του στην προσπάθεια. Ο Μπέλλας, από την πλευρά του, προσφέρθηκε να συνεισφέρει τούβλα για την κατασκευή. Σημαντική ήταν επίσης η προσφορά του Νικ Άνα, ο οποίος διέθεσε το ποσό των 6.000 δολαρίων.

Οι συνεισφορές αυτές είχαν ιδιαίτερη σημασία. Το μεγάλο έργο δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τη βοήθεια ανθρώπων που πίστεψαν στο όραμα και ήταν πρόθυμοι να το στηρίξουν έμπρακτα.

Η θεμελίωση και η ολοκλήρωση του ναού

Το 1947 πραγματοποιήθηκε η τελετή θεμελίωσης του νέου ναού, παρουσία του Αρχιεπισκόπου Αθηναγόρα, ο οποίος αργότερα αναδείχθηκε Οικουμενικός Πατριάρχης.

Η παρουσία του προσέδωσε ιδιαίτερη εκκλησιαστική και ιστορική σημασία στην τελετή. Για την κοινότητα του Γουίρτον, η θεμελίωση ήταν η στιγμή κατά την οποία το όραμα άρχισε να παίρνει υλική μορφή. Οι άνθρωποι που είχαν εργαστεί για την αγορά της γης, την εξεύρεση χρημάτων και την οργάνωση του έργου έβλεπαν πλέον να υψώνεται ο ναός που είχαν ονειρευτεί.

Η κατασκευή, ωστόσο, απαιτούσε πολύ περισσότερα χρήματα από όσα είχαν αρχικά υπολογιστεί. Ο αρχικός προϋπολογισμός ήταν 175.000 δολάρια, αλλά το τελικό κόστος ξεπέρασε τα 250.000 δολάρια.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή της Φιλοπτώχου Αδελφότητας, η οποία συγκέντρωσε και προσέφερε 50.000 δολάρια. Η προσφορά αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ουσιαστικής συμμετοχής των γυναικών στην οικοδόμηση και στη διατήρηση της κοινοτικής ζωής.

Η οικονομική προσπάθεια δεν περιορίστηκε στους μεγάλους δωρητές. Τα μέλη της κοινότητας συνεισέφεραν με τις δυνατότητές τους, ενώ η ετήσια συνδρομή των ενοριτών ανερχόταν σε 30 δολάρια. Πίσω από αυτά τα ποσά υπήρχε η κοινή απόφαση ότι ο ναός ανήκε σε όλους και ότι όλοι είχαν μερίδιο ευθύνης για την ολοκλήρωσή του.

Στις 4 Ιουνίου 1950 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του ναού από τον π. Άρτμαν Μάντακα (Father Artman Mandakas). Η ημέρα αυτή αποτέλεσε κορυφαίο σταθμό στην ιστορία της κοινότητας. Έπειτα από χρόνια σχεδιασμού, οικονομικών προσπαθειών, προσωπικών θυσιών και εργασίας, οι Άγιοι Πάντες είχαν πλέον τον δικό τους νέο ναό.

Η ολοκλήρωση του οικοδομήματος δεν σήμαινε το τέλος της προσπάθειας. Αντίθετα, άνοιγε ένα νέο κεφάλαιο: τη διαμόρφωση του εσωτερικού χώρου, τη δημιουργία των απαραίτητων υποδομών και τη συνεχή φροντίδα ενός κτιρίου που θα φιλοξενούσε τις πνευματικές και κοινοτικές ανάγκες για πολλές δεκαετίες.

Η αγιογράφηση και η πνευματική ταυτότητα του ναού

Το 1956 προσκλήθηκε ο Κωνσταντίνος Τριανταφύλλου (Constantine Triantafillou), απόφοιτος της Πολυτεχνικής Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας, για να αναλάβει την καλλιτεχνική διακόσμηση του εσωτερικού του ναού.

Η παρουσία ενός καλλιτέχνη με σπουδές στην Ελλάδα συνέβαλε στη σύνδεση του νέου ναού με τη βυζαντινή και ορθόδοξη καλλιτεχνική παράδοση. Η διακόσμηση ενός ορθόδοξου ναού δεν είναι απλώς αισθητική παρέμβαση. Οι εικόνες, οι παραστάσεις και η συνολική διάταξη του εσωτερικού χώρου αποτελούν μέρος της θεολογικής και λειτουργικής του ταυτότητας.

Ελλάδα τουριστικός οδηγός

Η φροντίδα για τον εσωτερικό διάκοσμο φανερώνει ότι η κοινότητα επιθυμούσε ο ναός να είναι όχι μόνο μεγάλος και επιβλητικός, αλλά και ένας χώρος που θα μετέφερε την ορθόδοξη παράδοση στις επόμενες γενιές.

Στα πρώτα χρόνια, πριν ολοκληρωθεί πλήρως ο ναός, οι Λειτουργίες τελούνταν στην αίθουσα, όπου η σκηνή χρησιμοποιούνταν ως προσωρινό τέμπλο. Η προσαρμογή αυτή δείχνει την πρακτικότητα και την αποφασιστικότητα των πρώτων ενοριτών: ακόμη κι όταν οι συνθήκες δεν ήταν ιδανικές, η λατρευτική ζωή συνεχιζόταν.

Σύμφωνα με τις κοινοτικές αναμνήσεις, ο πρώτος γάμος που τελέστηκε στην προσωρινή αυτή διαμόρφωση ήταν εκείνος του Μάικ (Mike) και της Κέιτι Γιανναράκη (Katie Giannarakis). Ο πρώτος γάμος στον ολοκληρωμένο ναό ήταν του Ιωάννη (John) και της Έλμα Παντέλιου (Elma Pandelios).

Αυτές οι λεπτομέρειες, μικρές αλλά πολύτιμες, δίνουν ανθρώπινη διάσταση στην ιστορία. Ο ναός δεν ήταν μόνο ένα έργο αρχιτεκτονικής. Ήταν ο χώρος όπου ξεκινούσαν οικογένειες, όπου οι άνθρωποι ένωναν τις ζωές τους και όπου οι γενιές συνδέονταν μέσα από τα μυστήρια της Εκκλησίας.

Η δεκαετία του 1960: Η ανανέωση του ναού και η ξεχωριστή μεταλλική στέγη

Με την πάροδο των χρόνων, η κοινότητα συνέχισε να φροντίζει τον ναό και να αναζητά τρόπους για τη βελτίωση και τη συντήρησή του.

Το 1967 πραγματοποιήθηκε ένα σημαντικό έργο ανακαίνισης, με κόστος 110.000 δολάρια. Το έργο αφορούσε τον τρούλο και τα μικρότερα τρουλοειδή στοιχεία του ναού, τα οποία ανακατασκευάστηκαν με ανοξείδωτο χάλυβα.

Η επιλογή του ανοξείδωτου χάλυβα έδωσε στον ναό ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό. Η συμβολή της Weirton Steel υπήρξε σημαντική, όπως και εκείνη του Αντώνης Γκαργκάρο (Anthony Gargaro) και της εταιρείας J. H. Harris.

Η κατασκευή του μεταλλικού τρούλου και των καμπαναριών ξεχώρισε για την πρωτοτυπία της. Η κοινότητα αναφέρει ότι ο ναός απέκτησε ένα χαρακτηριστικό που τον έκανε μοναδικό ανάμεσα στις ελληνικές ορθόδοξες εκκλησίες των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η επέτειος των 50 χρόνων της κοινότητας συνδέθηκε επίσης με σημαντική εκκλησιαστική τιμή. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος απένειμε τα βραβεία Alpha Omega, αναγνωρίζοντας την πορεία και την προσφορά της κοινότητας.

Η πεντηκονταετηρίδα δεν ήταν απλώς μια επέτειος. Ήταν ευκαιρία να τιμηθούν οι ιδρυτές, οι δωρητές και όλοι όσοι είχαν συμβάλει στην ανάπτυξη της ενορίας. Ήταν επίσης μια υπενθύμιση ότι η πορεία που είχε ξεκινήσει από τις προσπάθειες λίγων οικογενειών είχε πλέον εξελιχθεί σε μια σταθερή κοινότητα με ισχυρή παρουσία.

Η μνήμη του Χάρυ Τρούμαν

Στις 26 Δεκεμβρίου 1972 πέθανε ο πρώην πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Χάρυ Τρούμαν (Harry S. Truman). Η κοινότητα των Αγίων Πάντων τίμησε τη μνήμη του με ειδική επιμνημόσυνη Ακολουθία.

Η τελετή είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς σε αυτήν παρευρέθηκαν ο κυβερνήτης της Δυτικής Βιρτζίνια και ο δήμαρχος του Γουίρτον. Η εκκλησία αναφέρει ότι ήταν η μοναδική ελληνική ορθόδοξη εκκλησία στις Ηνωμένες Πολιτείες που πραγματοποίησε τέτοια ειδική Ακολουθία προς τιμήν του πρώην προέδρου.

Το γεγονός αυτό φανερώνει τη σύνδεση της ενορίας με την ευρύτερη κοινωνία της πόλης και της πολιτείας. Οι Άγιοι Πάντες δεν λειτουργούσαν απομονωμένα από την τοπική κοινωνία. Αντίθετα, αποτελούσαν μέρος της δημόσιας και κοινωνικής ζωής του Γουίρτον.

Η επέκταση των κοινοτικών εγκαταστάσεων

Καθώς περνούσαν τα χρόνια, οι ανάγκες της ενορίας διευρύνονταν. Η εκκλησία χρειαζόταν περισσότερους χώρους για τις δραστηριότητες, τις συναντήσεις και την εξυπηρέτηση των μελών της.

Το 1980 αγοράστηκε το Annex I, ένα πρώην κτίριο της Church of Christ, έναντι 79.000 δολαρίων. Το ακίνητο χρησιμοποιήθηκε για ενοικίαση και άλλες κοινοτικές ανάγκες. Αργότερα, όταν το 2002 δεν χρησιμοποιούνταν πλέον και είχε αδειάσει, κατεδαφίστηκε ώστε να δημιουργηθεί χώρος στάθμευσης.

Η απόφαση αυτή δείχνει ότι η κοινότητα δεν δίσταζε να προσαρμόζει την περιουσία της στις μεταβαλλόμενες ανάγκες. Η διατήρηση των εγκαταστάσεων δεν σήμαινε ότι κάθε παλαιότερο κτίριο έπρεπε να παραμείνει για πάντα. Σημασία είχε η καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων χώρων προς όφελος της ενορίας.

Στις 22 Ιουλίου 1983 τοποθετήθηκε εξωτερικός πίνακας ανακοινώσεων από πέτρα και ανοξείδωτο χάλυβα, δωρεά της Ladies Society. Τον σχεδιασμό είχε αναλάβει ο Χάρι Αμερέδης (Harry Ameredes), ενώ τις εργασίες στην πέτρα εκτέλεσαν οι Ντίνο Γαλανός (Deno Galanos) και Τεντ Τσάρνικ (Ted Charnik), υπό την επίβλεψη του Γεώργιος Σωτηραΐδης (George Sotraidis).

Ο πίνακας αποτέλεσε μια ακόμη ένδειξη της φροντίδας των μελών για την εικόνα και τη λειτουργικότητα του ναού. Ακόμη και οι μικρότερες παρεμβάσεις απαιτούσαν σχεδιασμό, εργασία και προσφορά.

Στις 12 Ιουλίου 1984 αγοράστηκε το Cove Post Office, έναντι 106.075 δολαρίων, και το ακίνητο χρησιμοποιήθηκε ως Annex II. Το τμήμα του κτιρίου που φιλοξενούσε το ταχυδρομείο μισθωνόταν προσφέροντας στην κοινότητα μια πηγή εισοδήματος. Το στεγαστικό δάνειο εξοφλήθηκε τον Δεκέμβριο του 1992.

Η εξόφληση του δανείου ήταν ένα ακόμη σημαντικό επίτευγμα. Αποδείκνυε ότι η κοινότητα μπορούσε να αναλαμβάνει μεγάλα οικονομικά βάρη και να τα αποπληρώνει μέσα από προγραμματισμό και συνεχή προσπάθεια.

Τα εβδομήντα χρόνια και η ανάπτυξη της νεολαίας

Το 1987 η κοινότητα γιόρτασε την 70ή επέτειό της. Με την ευκαιρία αυτή πραγματοποιήθηκαν εργασίες ανακαίνισης και διαμόρφωσης των χώρων του Sunday School.

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η δωρεά των 12.000 δολαρίων από τον Γεώργιος Κίλαβος (George Kilavos). Ο Αρχιεπίσκοπος Μάξιμος αφιέρωσε τις νέες εγκαταστάσεις του Κατηχητικού Σχολείου.

Ο επάνω όροφος διαμορφώθηκε σε χώρο γυμναστηρίου και δραστηριοτήτων για τη νεολαία, ενώ ο κάτω όροφος περιλάμβανε εννέα αίθουσες διδασκαλίας και γραφεία.

Η ανάπτυξη αυτών των χώρων αντανακλούσε μια βασική προτεραιότητα της κοινότητας: να εξασφαλίσει ότι τα παιδιά και οι νέοι θα είχαν τη δυνατότητα να γνωρίσουν την ορθόδοξη πίστη, την ιστορία και την παράδοσή τους μέσα σε ένα οργανωμένο περιβάλλον.

Σημαντικό ρόλο στη λειτουργία των εκπαιδευτικών και νεανικών δραστηριοτήτων είχαν ο π. Τέρι Λίνος (Father Terry Linos) και η Ζορζέτ Φέκαρη (Georgette Fekaris), η οποία είχε την ευθύνη της εποπτείας.

Οι δραστηριότητες της νεολαίας περιλάμβαναν πολλές οργανώσεις και ομάδες, όπως τους Boy Scouts, Cub Scouts, Camp Fire Girls, HOPE, JOY, GOYA και YAL. Μέσα από αυτές τις οργανώσεις, τα παιδιά και οι νέοι είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν δεξιότητες, να συνεργαστούν, να συμμετάσχουν σε κοινωνικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες και να διατηρήσουν τη σύνδεσή τους με την εκκλησία.

Η παρουσία των οργανώσεων αυτών δείχνει ότι η ενορία δεν περιοριζόταν στην τέλεση των Ακολουθιών. Επιδίωκε να προσφέρει ένα ευρύτερο περιβάλλον διαπαιδαγώγησης, κοινωνικής συμμετοχής και προσωπικής ανάπτυξης.

Η κουζίνα, το ελληνικό φεστιβάλ και η κοινοτική προσφορά

Η κοινωνική ζωή της ενορίας είχε πάντοτε στενή σχέση με τις εκδηλώσεις και τις κοινές δραστηριότητες. Το ελληνικό φεστιβάλ αποτελούσε σημαντικό γεγονός, όχι μόνο για τα μέλη της κοινότητας αλλά και για την ευρύτερη περιοχή.

Η προετοιμασία του απαιτούσε μεγάλους χώρους, κατάλληλο εξοπλισμό και πολλή εθελοντική εργασία. Το φαγητό, η φιλοξενία και η ελληνική παράδοση αποτελούσαν βασικά στοιχεία της εκδήλωσης.

Τον Ιούλιο του 1990 εγκρίθηκε η εγκατάσταση ψυκτικού θαλάμου και καταψύκτη, ώστε να εξυπηρετούνται καλύτερα οι ανάγκες του ελληνικού φεστιβάλ.

Τον Ιανουάριο του 1992 πραγματοποιήθηκε ανακαίνιση της κουζίνας. Το έργο περιλάμβανε νέους φούρνους, ηλεκτρική κουζίνα, ντουλάπια, ανοξείδωτους πάγκους και κεραμικά πλακίδια.

Οι εργασίες αυτές είχαν πρακτική σημασία, αλλά παράλληλα ενίσχυαν τη δυνατότητα της κοινότητας να οργανώνει εκδηλώσεις και να υποδέχεται επισκέπτες. Η κουζίνα ήταν ένας από τους χώρους όπου η προσφορά γινόταν καθημερινή πράξη: εθελοντές εργάζονταν για να ετοιμάσουν φαγητό, να εξυπηρετήσουν τους επισκέπτες και να ενισχύσουν οικονομικά την ενορία.

Οι μικρές παραδόσεις που διαμόρφωσαν τη ζωή της ενορίας

Πέρα από τα μεγάλα έργα και τις επετείους, η ιστορία των Αγίων Πάντων διατηρεί και πολλές μικρές ανθρώπινες αναμνήσεις.

Ο πρώτος ιερέας, ο αιδεσιμότατος Ν. Ιωσαφέος (Reverend N. Iosafeos), είχε συμβάλει και ο ίδιος στη διαμόρφωση του ναού, ζωγραφίζοντας ορισμένες εικόνες. Η αφοσίωσή του ήταν τέτοια ώστε, κατά την περίοδο της εργασίας του, κοιμόταν μέσα στην εκκλησία. Ο μισθός του ανερχόταν σε 80 δολάρια τον μήνα.

Η αναφορά αυτή θυμίζει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ξεκίνησε η ενορία. Οι άνθρωποι που ανέλαβαν να τη στηρίξουν δεν είχαν πάντοτε στη διάθεσή τους μεγάλους οικονομικούς πόρους ή άνετες συνθήκες εργασίας. Είχαν, όμως, την πίστη και την αποφασιστικότητα να συνεχίσουν.

Μια άλλη χαρακτηριστική παράδοση αφορούσε το Μεγάλο Σάββατο. Για να μπορούν οι κάτοικοι της πόλης να συμμετέχουν στις πασχαλινές Ακολουθίες, νοικιάζονταν λεωφορεία από την εταιρεία Starvaggi. Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλιζόταν η μεταφορά των ανθρώπων στην εκκλησία, ώστε να μη μείνει κανείς μακριά από τον εορτασμό της Ανάστασης εξαιτίας της απόστασης ή της έλλειψης μεταφορικού μέσου.

Η μνήμη της Μεγάλης Παρασκευής συνδέεται επίσης με τους Boy Scouts του Troop #131, οι οποίοι παρέμεναν όλη τη νύχτα σε τιμητική φρουρά δίπλα στον Επιτάφιο. Η συμμετοχή των νέων σε αυτή την παράδοση ήταν ένας τρόπος να βιώνουν έμπρακτα τη θρησκευτική ζωή και να αναλαμβάνουν ευθύνη μέσα στην κοινότητα.

Ακόμη και το χτύπημα των καμπανών είχε τον δικό του άνθρωπο. Ο Ζαννής Καμαράδος (Zannis Kamarados) ήταν εκείνος που χτυπούσε τις καμπάνες πριν από την αυτοματοποίησή τους. Μια καθημερινή πράξη, που ίσως για πολλούς περνούσε απαρατήρητη, αποτελούσε μέρος της ζωντανής παρουσίας της εκκλησίας στην πόλη.

Το 1969, στο πλαίσιο του εορτασμού των 50 χρόνων, πραγματοποιήθηκε δείπνο και χορός στο «Knights of Columbus», με τη μουσική του Λου Φατίμος (Lou Fatimos) και κόστος συμμετοχής 8 δολάρια ανά άτομο. Τέτοιες εκδηλώσεις έδιναν την ευκαιρία στα μέλη να συναντηθούν, να γιορτάσουν την κοινή τους πορεία και να ενισχύσουν τους δεσμούς μεταξύ των οικογενειών.

Αυτές οι αναμνήσεις έχουν ιδιαίτερη αξία, επειδή αποτυπώνουν την καθημερινή ζωή της ενορίας. Η ιστορία μιας εκκλησίας δεν γράφεται μόνο με αποφάσεις Γενικών Συνελεύσεων και οικονομικούς απολογισμούς. Γράφεται και με τις ώρες εθελοντικής εργασίας, τις μετακινήσεις των πιστών, τις νεανικές συμμετοχές, τις γιορτές και τις μικρές συνήθειες που περνούν από γενιά σε γενιά.

Η μεγάλη εξωτερική αποκατάσταση του 2003

Με την είσοδο στον 21ο αιώνα, ο ναός χρειαζόταν πλέον εκτεταμένες εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης.

Τον Αύγουστο του 2002 πραγματοποιήθηκε επιθεώρηση του κτιρίου, η οποία ανέδειξε την ανάγκη για σημαντικές παρεμβάσεις στο εξωτερικό του. Το 2003 ξεκίνησε ένα μεγάλο πρόγραμμα αποκατάστασης.

Πρόεδρος της επιτροπής ήταν ο Στιβ Ψαρός (Steve Psaros), με τη συμμετοχή των Τομ Μπανκέτα (Tom Banketas) και Γεώργιο Πέιν (George Payne). Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου ήταν ο Μαρκ Μαδιάς (Mark Madias).

Οι εργασίες περιλάμβαναν παρεμβάσεις στον τρούλο, στις στέγες, στην τοιχοποιία, στις προκατασκευασμένες πέτρινες επιφάνειες, στις σκάλες, στις ράμπες, στις πόρτες και στα επιχρίσματα. Συνολικά υπήρχαν δώδεκα στέγες που χρειάζονταν εργασίες.

Αρχικά εγκρίθηκε ποσό 75.000 δολαρίων. Ωστόσο, καθώς προχωρούσε η διαδικασία και αποκαλύπτονταν οι πραγματικές ανάγκες του κτιρίου, η οικονομική διάσταση του έργου αυξήθηκε σημαντικά.

Στην προσπάθεια συμμετείχαν 505 δωρητές και φίλοι της εκκλησίας. Το συνολικό ποσό που συγκεντρώθηκε και δαπανήθηκε για το έργο έφθασε τα 716.508 δολάρια. Από αυτό το ποσό, 57.776 δολάρια διατέθηκαν σε ειδικό ταμείο για τη μελλοντική συντήρηση του εξωτερικού του ναού.

Η συμμετοχή 505 δωρητών αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία αυτής της προσπάθειας. Δείχνει ότι η ευθύνη για τη διατήρηση του ναού δεν ανήκε σε λίγους ανθρώπους, αλλά κινητοποίησε μια ευρύτερη ομάδα ενοριτών, φίλων και υποστηρικτών.

Η αποκατάσταση του 2003 ήταν μια σημαντική επένδυση στη διατήρηση της ιστορικής εκκλησίας. Δεν αφορούσε απλώς την εξωτερική εμφάνιση, αλλά την προστασία ενός κτιρίου που είχε αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στη ζωή της κοινότητας.

Η εσωτερική ανακαίνιση του 2008

Το 2008 πραγματοποιήθηκε ένα ακόμη μεγάλο έργο, αυτή τη φορά στο εσωτερικό του ναού.

Οι εργασίες διήρκεσαν περίπου τρεις μήνες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι Ακολουθίες τελούνταν στο Hellenic Memorial Hall, ώστε να μπορέσουν οι τεχνίτες να εργαστούν με ασφάλεια και να ολοκληρωθούν οι παρεμβάσεις.

Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στους πολυελαίους. Ο Francis Norwalk ανέλαβε την αποκατάσταση του αρχικού πολυελαίου, ο οποίος είχε αγοραστεί το 1947. Εργάστηκε επίσης στους τέσσερις μεσαίου μεγέθους πολυελαίους. Ο κεντρικός πολυέλαιος θεωρείται ότι είχε κατασκευαστεί στην Αυστρία το 1920.

Η αποκατάσταση των φωτιστικών είχε ιδιαίτερη συμβολική αξία, επειδή διατηρούσε στοιχεία της αρχικής ιστορίας του ναού. Αντί να αντικατασταθούν απλώς με νέα αντικείμενα, επιλέχθηκε να διασωθούν και να επανέλθουν στην αρχική τους ομορφιά.

Παράλληλα, αποκαταστάθηκαν τα βιτρό παράθυρα του τρούλου από την Pittsburgh Stain Glass Company και πραγματοποιήθηκε καθαρισμός του τρούλου.

Η ανακαίνιση του 2008 συνδύασε τη συντήρηση με τον σεβασμό στην ιστορική μνήμη. Η διατήρηση των αρχικών στοιχείων έδειξε ότι η κοινότητα αναγνώριζε την αξία όσων είχαν δημιουργήσει οι προηγούμενες γενιές.

Νέος χώρος στάθμευσης και βελτιώσεις στις εγκαταστάσεις

Το 2010 δημιουργήθηκε νέος χώρος στάθμευσης στη νότια πλευρά του Annex I. Το έργο περιλάμβανε επίσης σύστημα αποστράγγισης, ώστε να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που δημιουργούσε το νερό.

Στην προσπάθεια συμμετείχαν ο Τομ Μπανκέτας (Tom Banketas) και ο Τομ Ντούλιν (Tom Dulin), με τον τελευταίο να αναλαμβάνει τον ρόλο του γενικού εργολάβου. Το κόστος ξεπέρασε τα 161.000 δολάρια, χωρίς να υπολογίζεται η αρχική αγορά του ακινήτου.

Το έργο αυτό μπορεί να μην είχε τον συμβολισμό της κατασκευής ενός ναού ή την καλλιτεχνική σημασία της αγιογράφησης, ήταν όμως απαραίτητο για την καθημερινή λειτουργία της ενορίας. Η πρόσβαση και η στάθμευση αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να μπορούν οι πιστοί, οι ηλικιωμένοι και οι επισκέπτες να συμμετέχουν στις Λειτουργίες και στις εκδηλώσεις.

Το 2012 πραγματοποιήθηκαν νέες εργασίες στα γραφεία και στην αίθουσα. Κατά την αφαίρεση του κόκκινου χαλιού αποκαλύφθηκε το παλαιό δάπεδο terrazzo. Αντί να αντικατασταθεί, αποφασίστηκε να διατηρηθεί και να αποκατασταθεί. Η επιλογή αυτή ήταν σημαντική, καθώς η αντικατάστασή του θα κόστιζε περισσότερα από 100.000 δολάρια.

Ο Φ. Ιωάννης Φραγκάκης (F. John Frangakis) προσέφερε τις προσβάσιμες τουαλέτες, ενώ ο Μιχάλης Ψαρός (Michael Psaros) δώρισε τους φούρνους. Στις εργασίες περιλαμβάνονταν επίσης γυάλινα τούβλα, νέα πλακίδια, βελτιώσεις στη θέρμανση και στον κλιματισμό, ηλεκτρολογικές εργασίες και νέες πόρτες.

Η ανακαίνιση αυτή συνδύασε την πρακτική αναβάθμιση με τη διατήρηση στοιχείων του παρελθόντος. Η απόφαση να διατηρηθεί το terrazzo αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας να προστατευθεί η ιστορική φυσιογνωμία των εγκαταστάσεων.

Η δημιουργία των All Saints Church Ministries

Το φθινόπωρο του 2012 ο π. Φρανκ Μιλανέζε (Father Frank Milanese) και μέλη της ηγεσίας της ενορίας συμμετείχαν σε πρόγραμμα Stewardship στην Holy Trinity Church στο Ambridge της Πενσυλβάνιας.

Η εμπειρία αυτή οδήγησε σε μια νέα πρωτοβουλία. Το 2013 δημιουργήθηκαν τα All Saints Church Ministries, με σκοπό να οργανωθεί καλύτερα η συμμετοχή των μελών και να ενισχυθεί η προσφορά προς την κοινότητα.

Το σύνθημα της πρωτοβουλίας ήταν:

«Preserving the Legacy of our Orthodox Faith for Future Generations through our Collective Time, Talents and Treasures».

Δηλαδή, η διατήρηση της κληρονομιάς της ορθόδοξης πίστης για τις μελλοντικές γενιές μέσα από τον κοινό χρόνο, τα ταλέντα και τα υλικά αγαθά όλων.

Η φιλοσοφία αυτή είχε ουσιαστικό περιεχόμενο. Η προσφορά δεν περιοριζόταν πλέον στη χρηματική δωρεά. Κάθε άνθρωπος μπορούσε να συμμετέχει προσφέροντας τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τον χρόνο του.

Δημιουργήθηκαν επτά διακονίες, μεταξύ των οποίων δράσεις για τη νεολαία και τους ηλικιωμένους. Η προσπάθεια στόχευε να συνδέσει τις διαφορετικές γενιές και να ενθαρρύνει τα μέλη να συμμετέχουν ενεργά στη ζωή της ενορίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο προέκυψε και η ανάγκη για την κατασκευή ανελκυστήρα. Ο Νικ Τράντο (Nick Tranto) συζήτησε με ηλικιωμένα μέλη της κοινότητας και τα ρώτησε ποιες ήταν οι ανάγκες τους. Από αυτές τις συζητήσεις έγινε σαφές ότι η πρόσβαση στους ορόφους του κτιρίου αποτελούσε σημαντικό πρόβλημα.

Η ιδέα του ανελκυστήρα γεννήθηκε, επομένως, όχι μόνο από μια τεχνική ανάγκη, αλλά από την επιθυμία να μπορούν όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από την ηλικία ή τις κινητικές τους δυνατότητες, να συμμετέχουν ισότιμα στη ζωή της εκκλησίας.

Το έργο του ανελκυστήρα και η μεγάλη δωρεά του 2014–2015

Στις 10 Αυγούστου 2014 πραγματοποιήθηκε η τελετή έναρξης του έργου, ενώ οι εργασίες κατασκευής ξεκίνησαν στις 13 Αυγούστου.

Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου ήταν ο Νικ Λατουσάκης (Nick Latousakis). Η χρηματοδότηση στηρίχθηκε σε δύο ιδιαίτερα σημαντικές δωρεές: ο Μιχάλης (Michael) και η Ρόμπιν Ψαρού (Robin Psaros) προσέφεραν 200.000 δολάρια, ενώ ο Φ. Ιωάννης (F. John) και η Τζόις Φραγκάκη (Joyce Frangakis) προσέφεραν 100.000 δολάρια. Συνολικά, οι δύο αυτές δωρεές ανήλθαν σε 300.000 δολάρια.

Το συνολικό κόστος του έργου έφθασε περίπου τα 635.000 δολάρια και ολοκληρώθηκε χωρίς εξωτερικό δανεισμό.

Το έργο περιλάμβανε περισσότερα από την εγκατάσταση ενός ανελκυστήρα. Δημιουργήθηκαν νέος χώρος για το παγκάρι, ήσυχο δωμάτιο, προσβάσιμος χώρος υγιεινής και αποθηκευτικοί χώροι.

Τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό ανέλαβαν οι Λου Μπερνάρντι (Lou Bernardi) και Στίβεν Χόκινς (Steven Hawkins), ενώ μηχανικός του έργου ήταν ο Κένεθ Πουσκάριτς (Kenneth Puskaric). Για τον ανελκυστήρα επιλέχθηκε η Thyssen-Krupp και γενικός εργολάβος ήταν ο Νταγκ Φρέσγουότερ (Doug Freshwater).

Οι εργασίες διήρκεσαν περίπου επτά μήνες. Στην επιτροπή συμμετείχαν ο π. Φρανκ Μιλανέζε (Father Frank Milanese), ο Νικ Λατουσάκης (Nick Latousakis), η Αλεξάνδρα Μυλωνά (Alexandra Melonas), η Στεφανία Καμαράδου (Stephanie Kamarados), ο Νικ Τράντο (Nick Tranto), ο Γεώργιος Πέιν (George Payne), Γιώργος Αντωνίου (George Antoniou) και ο Γεώργιος Γλύπτης (George Glyptis).

Το έργο αυτό είχε ιδιαίτερη κοινωνική σημασία. Η πρόσβαση στον ναό και στους υπόλοιπους χώρους δεν έπρεπε να αποτελεί εμπόδιο για τους ηλικιωμένους ή για ανθρώπους με κινητικές δυσκολίες. Η κατασκευή του ανελκυστήρα έκανε τις εγκαταστάσεις πιο προσβάσιμες και επιβεβαίωσε ότι η κοινότητα επιθυμούσε να φροντίζει όλα τα μέλη της.

Το γεγονός ότι το έργο ολοκληρώθηκε χωρίς εξωτερικό χρέος αποτελεί επίσης σημαντικό επίτευγμα. Οι μεγάλες δωρεές, η οργάνωση και η συμμετοχή των ενοριτών επέτρεψαν την υλοποίηση ενός απαιτητικού έργου χωρίς να δημιουργηθεί οικονομικό βάρος για το μέλλον.

Η αναβάθμιση της κουζίνας το 2015

Το 2015 πραγματοποιήθηκε ακόμη μία σημαντική παρέμβαση στην κουζίνα, με δωρεά του Μιχάλης και της Ρόμπιν Ψαρού για το σύστημα θέρμανσης, εξαερισμού και κλιματισμού.

Η κουζίνα είχε κατασκευαστεί στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και, με την πάροδο των χρόνων, οι συνθήκες εργασίας είχαν γίνει δύσκολες. Τον χειμώνα ο χώρος δεν ήταν επαρκώς θερμαινόμενος, ενώ το καλοκαίρι η ζέστη δημιουργούσε σημαντικά προβλήματα στους εθελοντές.

Η εγκατάσταση του νέου συστήματος βελτίωσε τις συνθήκες και έκανε την κουζίνα πιο λειτουργική. Η παρέμβαση αυτή συνδεόταν άμεσα με την προετοιμασία των κοινοτικών εκδηλώσεων και του Ελληνικού Φεστιβάλ, όπου η κουζίνα αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους χώρους εργασίας.

Η απόκτηση του οικοπέδου της West Street και η δημιουργία νέου χώρου στάθμευσης

Ένα ακόμη σημαντικό έργο πραγματοποιήθηκε την περίοδο 2015–2016.

Στις 6 Δεκεμβρίου 2015 η Γενική Συνέλευση ενέκρινε την απόκτηση οικοπέδου απέναντι από την εκκλησία, στην West Street, καθώς και την κατεδάφιση των υφιστάμενων κατασκευών για τη δημιουργία χώρου στάθμευσης.

Το κόστος του έργου ανήλθε σε 225,000 δολάρια.

Η επιτροπή αποτελούνταν από τους: Νικ Λατουσάκη (Nick Latousakis), Τεντ Γλύπτη (Ted Glyptis), Γεώργιο και Νταϊάν Κοχέλη (George και Dianne Kohelis), Ντιν Μακρυκώστα (Dean Makricostas), Γκάρι Μαστρομιχάλη (Gary Mastromichalis), Αλεξάνδρα Μυλωνά (Alexandra Melonas), Γεώργιο Πέιν (George Payne), Στιβ Ψαρό (Steve Psaros) και Νικ Τράντο (Nick Tranto).

Γενικός εργολάβος ήταν ο Τομ Μπανκέτας (Tom Banketas), ενώ ο Τζέιμς Μπανκέτας (James Banketas) συνέβαλε επίσης στις εργασίες. Το έργο ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 2016.

Η δημιουργία του νέου χώρου στάθμευσης ανταποκρινόταν στην ανάγκη της ενορίας να εξυπηρετεί καλύτερα τους πιστούς και τους επισκέπτες. Η συνεχής ανάπτυξη των δραστηριοτήτων και η παρουσία ανθρώπων στις λειτουργίες και στις εκδηλώσεις απαιτούσαν κατάλληλες υποδομές.

Η απόφαση για την αγορά και αξιοποίηση του οικοπέδου επιβεβαίωσε ότι η κοινότητα συνέχιζε να σχεδιάζει με μακροπρόθεσμη προοπτική, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο τις σημερινές αλλά και τις μελλοντικές ανάγκες.

Μια κληρονομιά που συνεχίζεται

Από την απόφαση του 1944 για την κατασκευή ενός νέου ναού μέχρι τα έργα του 2016, η ιστορία των Αγίων Πάντων είναι μια αδιάκοπη ακολουθία προσπαθειών, δωρεών και συλλογικών αποφάσεων.

Η κοινότητα πέρασε από διαφορετικές εποχές. Αντιμετώπισε τις συνέπειες του πολέμου, τις οικονομικές δυσκολίες της μεταπολεμικής περιόδου, τις αλλαγές στη ζωή της πόλης και τις αυξανόμενες ανάγκες των μελών της. Κάθε γενιά κλήθηκε να αναλάβει το δικό της μερίδιο ευθύνης.

Οι πρώτοι ενορίτες έθεσαν τα θεμέλια. Οι επόμενοι ολοκλήρωσαν τον ναό, φρόντισαν τον εσωτερικό του διάκοσμο και δημιούργησαν χώρους για την εκπαίδευση των παιδιών και τη νεολαία. Άλλοι ανέλαβαν τις μεγάλες ανακαινίσεις, την επέκταση των εγκαταστάσεων και την εξασφάλιση της προσβασιμότητας. Πολλοί πρόσφεραν μεγάλα ποσά, ενώ άλλοι εργάστηκαν αθόρυβα, χωρίς να επιδιώξουν αναγνώριση.

Η ιστορία της εκκλησίας είναι γεμάτη ονόματα ανθρώπων που συνέβαλαν με διαφορετικούς τρόπους. Οι δωρεές των 6.000, των 12.000, των 50.000, των 100.000 και των 200.000 δολαρίων έχουν τη δική τους θέση στην πορεία του ναού. Το ίδιο σημαντική, όμως, είναι και η προσφορά εκείνων που διέθεσαν λίγες ώρες από τον χρόνο τους, μαγείρεψαν για το φεστιβάλ, φρόντισαν τα παιδιά, συντήρησαν τους χώρους, συμμετείχαν στις επιτροπές ή κράτησαν ζωντανές τις παραδόσεις.

Οι 505 δωρητές που στήριξαν την εξωτερική αποκατάσταση, οι εθελοντές των νεανικών οργανώσεων, οι άνθρωποι που εργάστηκαν στην κουζίνα, όσοι φρόντισαν τον Επιτάφιο, όσοι χτύπησαν τις καμπάνες και όσοι εξασφάλιζαν τη μεταφορά των πιστών το Πάσχα αποτελούν όλοι μέρος της ίδιας ιστορίας.

Η εκκλησία των Αγίων Πάντων δεν είναι μόνο ένα κτίριο με έναν εντυπωσιακό ανοξείδωτο τρούλο. Είναι ο χώρος όπου διασταυρώθηκαν οι ζωές πολλών γενεών Ελλήνων και ορθοδόξων χριστιανών. Είναι ο χώρος όπου οι παλαιότεροι μετέδωσαν τις παραδόσεις στους νεότερους, όπου οι οικογένειες γιόρτασαν τις σημαντικότερες στιγμές τους και όπου η κοινότητα βρήκε δύναμη στις δύσκολες περιόδους.

Η σημασία της δεν μετριέται μόνο με την αξία των ακινήτων, το κόστος των ανακαινίσεων ή το μέγεθος των δωρεών. Μετριέται με τις γενιές που μεγάλωσαν μέσα στην αγκαλιά της, με τους ανθρώπους που βρήκαν παρηγοριά και στήριξη, με τα παιδιά που έμαθαν την πίστη τους και με τις οικογένειες που κράτησαν ζωντανή την ελληνική τους ταυτότητα μακριά από την Ελλάδα.

Οι ιδρυτές της κοινότητας μπορεί να μην μπορούσαν να γνωρίζουν πώς θα εξελισσόταν το έργο τους. Είχαν, όμως, ένα όραμα: να δημιουργήσουν έναν τόπο όπου η ορθόδοξη πίστη θα είχε σπίτι και όπου η ελληνική παράδοση θα μπορούσε να συνεχιστεί. Οι επόμενες γενιές παρέλαβαν αυτό το όραμα και το εμπλούτισαν με νέες ανάγκες, νέες ιδέες και νέες θυσίες.

Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της ιστορίας των Αγίων Πάντων. Δεν πρόκειται μόνο για την κατασκευή και τη συντήρηση ενός ναού. Πρόκειται για τη διατήρηση μιας ζωντανής κληρονομιάς. Μιας κληρονομιάς που δημιουργήθηκε από ανθρώπους οι οποίοι πίστεψαν ότι η Εκκλησία είναι υπόθεση όλων και ότι κάθε γενιά έχει χρέος να παραδώσει στις επόμενες κάτι καλύτερο από αυτό που παρέλαβε.

Και όσο οι πόρτες του ναού παραμένουν ανοιχτές, όσο οι καμπάνες καλούν τους πιστούς, όσο οι νέοι συμμετέχουν στις δραστηριότητες, όσο οι οικογένειες συγκεντρώνονται στις γιορτές και όσο υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να προσφέρουν τον χρόνο, τα ταλέντα και τα αγαθά τους, η ιστορία των Αγίων Πάντων θα συνεχίζεται.

Γιατί η μεγαλύτερη κληρονομιά της Εκκλησίας των Αγίων Πάντων δεν είναι μόνο όσα χτίστηκαν με τα χρόνια. Είναι οι άνθρωποι που την έχτισαν, οι γενιές που μεγάλωσαν μέσα σε αυτήν και η πίστη που εξακολουθεί να τους ενώνει.

ekirikas.com