Αρεταίειο νοσοκομείο: Τεστ αίματος δίνει ελπίδες για την έγκαιρη πρόληψη του καρκίνου στο πάγκρεας

Ο καρκίνος του παγκρέατος αποτελεί έναν από τους πιο επιθετικούς και δύσκολους τύπους καρκίνου, με μεγάλη θνησιμότητα και δυσμενή πρόγνωση επιβίωσης. Το αδενοκαρκίνωμα του παγκρεατικού πόρου αποτελεί το 95% των περιστατικών, εκ των οποίων ένα 15% οφείλεται σε εξέλιξη κυστικών νεοπλασμάτων.

Εκεί ακριβώς, στις παγκρεατικές κύστεις, στρέφεται το ερευνητικό ενδιαφέρον, προκειμένου οι επιστήμονες να βρουν ένα αξιόπιστο μέσο πρόληψης της εκδήλωσης καρκίνου του παγκρέατος. Στοχεύουν, δηλαδή, στις πληροφορίες που μπορούν να δώσουν οι κύστεις χρόνια πριν την εμφάνιση καρκίνου, για να τις κατατάξουν σε «αθώες» και «ύποπτες» με μια απλή εξέταση αίματος. Αυτή η μέθοδος φιλοδοξεί να απαντήσει στο κύριο πρόβλημα στον καρκίνο του παγκρέατος, που είναι η καθυστερημένη διάγνωση, καθώς οι κύστεις πολύ συχνά εντοπίζονται τυχαία, στο πλαίσιο εξέτασης για άλλο λόγο.

Ερευνητικά προγράμματα που εστιάζουν σε μεταλλάξεις οι οποίες σχετίζονται με τον καρκίνο του παγκρέατος, βρίσκονται σε εξέλιξη και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Στην Ελλάδα, αυτή την ερευνητική μεθοδολογία εφαρμόζει το εξειδικευμένο ιατρείο παγκρεατικών κύστεων στο Αρεταίειο νοσοκομείο. Το ιατρείο ιδρύθηκε το 2025, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Μποδοσάκη, το οποίο στο πλαίσιο των κοινωφελών σκοπών του στηρίζει, μεταξύ άλλων, καινοτόμες επιστημονικές και θεραπευτικές προσεγγίσεις, που ενισχύουν την αποδοτικότητα του συστήματος υγείας και την ικανότητά του να ανταποκρίνεται σε μακροπρόθεσμες προκλήσεις.

Ο καθηγητής Χειρουργικής – Ενδοσκοπικής Χειρουργικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Αντώνης Βεζάκης, μιλά στο Newsbomb για τη νέα ερευνητική μεθοδολογία, η οποία βασίζεται στην αξιοποίηση των εξωκυτταρικών κυστιδίων ως βιοδείκτη, ανοίγοντας τον δρόμο για μη επεμβατικές προσεγγίσεις παρακολούθησης. Το πρόγραμμα υλοποιείται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Χημικής Βιολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Το ιατρείο αξιοποιεί προηγμένες μεθόδους ανάλυσης DNA των εξωκυτταρικών κυστιδίων, για την έγκαιρη διάγνωση και την αποφυγή περιττών επεμβάσεων, συμβάλλοντας καθοριστικά στη βελτίωση της πρόγνωσης των ασθενών μέσω έγκαιρης και πιο ακριβούς κλινικής διαχείρισης.

Αναλυτικά η συνέντευξη του κ. Βεζάκη:

1) Ο καρκίνος του παγκρέατος είναι από τους πιο επιθετικούς τύπους της νόσου. Έχουμε υψηλά ποσοστά θνησιμότητας; Και τι φταίει γι’ αυτό, εντοπίζεται σε προχωρημένο στάδιο ή είναι περιορισμένα τα θεραπευτικά μέσα;

Ο καρκίνος του παγκρέατος είναι το τέταρτο κατά σειρά αίτιο θανάτου από καρκίνο, στις ΗΠΑ. Συνολικά, η επιβίωση ασθενών με καρκίνο του παγκρέατος είναι γύρω στο 5%. Κι αυτό, γιατί όταν έρχονται στο γιατρό οι ασθενείς, μόνο ένα 20% των περιστατικών είναι χειρουργίσιμο. Το 80% είτε έχει μεταστάσεις ή είναι τοπικά εκτεταμένη η νόσος, που δεν επιτρέπει χειρουργείο. Από αυτούς που χειρουργούνται, η μέση πενταετής επιβίωση είναι 20-25%.

Γιατί το 80% των ασθενών καθυστερεί πολύ να έρθει στο γιατρό; Γιατί η νόσος αργεί να δώσει συμπτώματα ή δίνει άτυπα συμπτώματα, π.χ. να πονάει λίγο το στομάχι σου, να πονάει λίγο η μέση σου, οπότε καθυστερεί πολύ να γίνει η διάγνωση. Επομένως, έρχονται καθυστερημένα οι ασθενείς και γι’ αυτό έχουν μεταστάσεις ή εκτεταμένη νόσο.

Βέβαια, υπάρχουν και ελπιδοφόρα μηνύματα για νέα χημειοθεραπευτικά φάρμακα, καθώς σύμφωνα με κάποιες καινούριες εργασίες, η πενταετής επιβίωση φτάνει μέχρι και 40%. Επιπλέον νέες στοχευμένες θεραπείες και η ανοσοθεραπεία που σύντομα αναμένεται να πάρουν έγκριση, μπορούν να βελτιώσουν ακόμη περισσότερο την επιβίωση. Μία ακόμη πρόσφατη εργασία για ανασταλτές των RAS γονιδίων, έχει δείξει καλά αποτελέσματα σε ασθενείς με μεταστάσεις.

2) Αυτή τη στιγμή, μπορούμε να μιλήσουμε για πρόληψη στον καρκίνο του παγκρέατος και πώς γίνεται;

Το screening για τον καρκίνο του παγκρέατος στον γενικό πληθυσμό δεν έχει δείξει να προσφέρει κάτι, όπως στον καρκίνο του μαστού ή του παχέος εντέρου. Η συχνότητά του στον πληθυσμό είναι μικρή, περίπου 8 στους 100.000 ανά έτος και επίσης δεν είναι πάντα εφικτή η διάγνωση, με τις υπάρχουσες απεικονιστικές μεθόδους. Ακόμη και τη μαγνητική τομογραφία, πρέπει να την δει κάποιος πολύ εξειδικευμένος.

Το screening, όμως, έχει όμως αποτέλεσμα σε ομάδες υψηλού κινδύνου: Οι ασθενείς με γενετικά σύνδρομα, όπως η μετάλλαξη BRCA, που μπορεί να κάνει καρκίνο μαστού αλλά και καρκίνο παγκρέατος. Οι ασθενείς με σύνδρομο Lynch, που έχει σχέση με τον καρκίνο του παχέος εντέρου. Όσοι έχουν τέτοια γενετικά σύνδρομα, πρέπει να μπουν οπωσδήποτε σε παρακολούθηση.

Επίσης, όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του παγκρέατος, δηλαδή όταν έχει κάποιος δύο συγγενείς πρώτου βαθμού με τη νόσο, πρέπει να μπει σε παρακολούθηση. Ομάδες υψηλού κινδύνου είναι οι ασθενείς με χρόνια παγκρεατίτιδα και ασθενείς με κύστεις παγκρέατος. Άρα υπάρχουν υπο-ομάδες του πληθυσμού, με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου και σε αυτούς συστήνεται screening.

3) Οι κύστεις στο πάγκρεας εντοπίζονται τυχαία; Είναι συχνό εύρημα και υπάρχουν παράγοντες που συμβάλλουν στη δημιουργία τους;

Οι κύστεις του παγκρέατος είναι συνήθως ασυμπτωματικές και, τελικά, φαίνεται ότι είναι πολύ συχνές. Από όσες μαγνητικές γίνονται για διάφορους λόγους, πχ. σε μια μαγνητική άνω κοιλίας που γίνεται για άλλο λόγο. κύστεις εντοπίζονται σε 5-40%. Στον γενικό πληθυσμό η συχνότητά τους είναι γύρω στο 2,5%, ποσοστό που φτάνει τουλάχιστον, το 7% στις ηλικίες άνω των 70 ετών.

Δεν ξέρουμε γιατί δημιουργούνται οι κύστεις, η αιτιολογία τους είναι άγνωστη, όμως η συχνότητά τους αυξάνεται με την ηλικία. Ίσως οι πόροι του παγκρέατος εκφυλίζονται σιγά-σιγά ή αναπτύσσονται αλλοιώσεις και γίνονται κύστεις.

4) Οπότε, ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού κάνει μια εξέταση για άλλο λόγο και βρίσκει μια κύστη στο πάγκρεας, άρα είναι τυχαίο εύρημα. Τότε πρέπει να πάει σε έναν ειδικό, για να πει τι πρέπει να γίνει από εδώ και πέρα. Πρέπει να γίνει παρακολούθηση και κάθε πότε; Οι κύστεις του παγκρέατος τι πληροφορίες μπορούν να δώσουν;

Οι περισσότερες κύστεις είναι καλοήθεις. Ένα ποσοστό, όμως, 15% είναι υψηλού κινδύνου κύστεις, δηλαδή μπορούν να εξελιχθούν σε καρκίνο. Άρα πρέπει να διαχωρήσουμε ποιες είναι οι «αθώες» και ποιες υψηλού κινδύνου.

Τις αθώες, τις παρακολουθήσουμε για λίγο καιρό και μετά σταματάμε. Τις υψηλού κινδύνου πρέπει να τις παρακολουθούμε συνέχεια, ώστε να μπορέσουμε να ανακαλύψουμε πότε αρχίζει να αναπτύσσεται καρκίνος, για να τις χειρουργήσουμε έγκαιρα.

Οι υψηλού κινδύνου κύστεις έχουν κάποια χαρακτηριστικά. Τα βλέπουμε με την κλινική εικόνα, με τη μαγνητική τομογραφία και το ενδοσκοπικό υπερηχογράφημα, αν χρειάζεται να τις παρακεντήσουμε.

5) Ποια είναι η διαδικασία που ακολουθείτε στο εξειδικευμένο ιατρείο παγκρεατικών κύστεων στο Αρεταίειο;

Για να λειτουργήσει ένα ιατρείο παγκρεατικών κύστεων χρειάζονται πολλές ειδικότητες. Η παρακολούθηση των κύστεων χρειάζεται από χειρουργό, γαστρεντερολόγο και ακτινολόγο, έως παθολογοανατόμο, κυτταρολόγο.

Εκτός από την παρακολούθηση των κύστεων, στο Ιατρείο αναπτύσσουμε ένα ερευνητικό πρωτόκολλο. Με μια απλή εξέταση αίματος, ανιχνεύουμε διάφορες μεταλλάξεις, για τις οποίες θέλουμε να δούμε, εάν σχετίζονται με την ανάπτυξη καρκίνου. Για παράδειγμα, αν κάποιος έχει μια κύστη με ύποπτα στοιχεία και έχει και τη συγκεκριμένη μετάλλαξη, να μπορούμε να πούμε ότι πρέπει να χειρουργηθεί προφυλακτικά, γιατί μέσα σε πέντε χρόνια θα αναπτύξει καρκίνο. Θέλουμε, δηλαδή, να απαντήσουμε στο, αν μπορούμε να προβλέψουμε ποιοι ασθενείς θα αναπτύξουν καρκίνο και ποιοι όχι.

Σήμερα, χειρουργούμε ασθενείς με κλινικά και απεικονιστικά στοιχεία, όμως κάποιοι μπορεί να μην έχουν καρκίνο, είτε χειρουργούμε έναν καρκίνο καθυστερημένα, γιατί δεν είχε γίνει αντιληπτός εγκαίρως.

Οι αναλύσεις για την ανίχνευση των μεταλλάξεων, γίνονται στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Το κόστος για την ανίχνευση αυτών των μεταλλάξεων είναι μεγάλο, και εδώ έρχεται η συμβολή του Ιδρύματος Μποδοσάκη. Το ίδρυμα καλύπτει το κόστος των αναλύσεων, ενώ έχει συμβάλει και στη λειτουργία του ιατρείου.

6) Πότε θα έχουμε ασφαλή συμπεράσματα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην εγκαθίδρυση αυτής της μεθόδου ως κλινικής πρακτικής;

Χρειάζεται καιρός, ακόμη, για να έχουμε αποτελέσματα. Πρέπει πρώτα να συγκρίνουμε τις ομάδες των ασθενών και μετά να αρχίσουμε να το εφαρμόζουμε στην κλινική πράξη. Nα δούμε, δηλαδή, αν υπάρχει διαφορά με τους υγιείς, με αυτούς που έχουν «αθώες» κύστεις, με αυτούς που έχουν τις πολύ ύποπτες κύστεις, σε σχέση με αυτούς που έχουν καρκίνο. Θέλουμε, επομένως, πάνω από μία πενταετία.

Πρέπει να ξεχωρίσουμε έγκαιρα, ποιες από αυτές τις κύστεις θα κάνουν καρκίνο, για δύο λόγους: πρώτον, να αποφύγουμε μεγάλες επεμβάσεις με επιπλοκές, όπως η παγκρεατεκτομή, να αποφύγουμε μη αναγκαίες επεμβάσεις και να χειρουργήσουμε έγκαιρα ασθενείς με καρκίνο, που αναπτύχθηκε σε έδαφος κύστεων.

7) Ποιοι μπορούν να απευθυνθούν στο ιατρείο και να συμμετάσχουν στη μελέτη;

Οι περισσότεροι ασθενείς που έρχονται, έχουν κάνει μια μαγνητική, βλέπουν μια κύστη και απευθύνονται στο ιατρείο για να μας συμβουλευθούν, επειδή είναι γνωστό ότι το Αρεταίειο είναι ένα νοσοκομείο που ασχολείται ιδιαίτερα με το πάγκρεας εδώ και πολλά χρόνια, χειρουργικά, ενδοσκοπικά και ερευνητικά.

Ως προς το ερευνητικό πρόγραμμα, ακόμη εντάσσουμε άτομα στη μελέτη. Ρωτάμε τους ασθενείς εάν είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν στη μελέτη, για να πάρουμε αίμα για ερευνητικούς σκοπούς.

Οι ασθενείς μπορούν να κλείσουν ραντεβού, είτε με email είτε τηλεφωνικά. Το ιατρείο παγκρεατικών κύστεων λειτουργεί μία φορά την εβδομάδα.