Σήμερα … του Αγίου Φανουρίου του Νεοφανούς – γεμάτη έθιμα η Ελλάδα

Ο Άγιος Φανούριος ο Νεοφανής και Μεγαλομάρτυρας είναι από τους πιο αγαπητούς άγιους σε όλο τον ελληνικό λαό, που κάθε χρόνο τιμά και πανηγυρίζει την μνήμη του στις 27 Αυγούστου.

Αυτός ο τόσο αγαπητός άγιος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί χωρίς αμφιβολία ως δώρο Θεού, διότι ήταν και παρέμενε άγνωστος για πολλούς αιώνες. Έγινε γνωστός από την τυχαία εύρεση της εικόνας του τον 14ο αιώνα μ.Χ. στη Ρόδο, όταν έσκαβαν παλιά σπίτια στο νότιο μέρος του παλιού τείχους. Εκεί βρέθηκε αρχαίος ναός με πολλές κατεστραμμένες εικόνες και μεταξύ αυτών και η καλά διατηρημένη εικόνα επί της οποίας ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος ο Β’ ο Διασπωρινός (1355 – 1369 μ.Χ.) διάβασε το όνομα του Αγίου «ὁ ἅγιος Φανῶ».

Στην εικόνα, ο Άγιος παριστανόταν σαν νεαρός στρατιώτης, κρατώντας στο δεξιό του χέρι σταυρό, πάνω στον οποίο υπήρχε λαμπάδα αναμμένη, γύρω δε από την εικόνα τα 12 μαρτύριά του.

Σε αυτά ο Μάρτυς παρουσιαζόταν: να στέκεται ανάμεσα σε στρατιώτες και να δικάζεται από τον ηγεμόνα· να πλήττεται απ’ αυτούς με πέτρες στο στόμα και την κεφαλή· να μαστιγώνεται πάλι απ’ αυτούς απλωμένος κατά γης· να κάθεται γυμνός και να ξέεται το σώμα του με σιδερένια νύχια· να είναι κλεισμένος στη φυλακή· να βασανίζεται μπροστά στο βήμα του ηγεμόνα· να καίεται στα μέλη του σώματος του με αναμμένες λαμπάδες· να είναι δεμένος σε μάγγανο και να βασανίζεται· να βρίσκεται ανάμεσα σε θηρία αβλαβής· να είναι ξαπλωμένος κατά γης και να πιέζεται το σώμα από ένα μεγάλο λίθο· να είναι μέσα σε ειδωλολατρικό ναό βαστάζοντας στις παλάμες του αναμμένα κάρβουνα και ο διάβολος να δραπετεύει στον αέρα με θρήνους· να στέκεται μέσα σε ένα καμίνι φωτιάς έχοντας υψωμένα τα χέρια σε σχήμα δεήσεως.

Τον αρχαίο ναό που βρέθηκε η εικόνα, ανοικοδόμησε, ύστερα από πολλές προσπάθειες, ο Νείλος και τον αφιέρωσε στο όνομα του Αγίου Φανουρίου, που όπως φαίνεται συνέταξε και την Ακολουθία του.

Ένα από τα πολλά θαύματα του Αγίου Φανουρίου είναι το εξιστορούμενο στη συνέχεια:

Τα χρόνια εκείνα εξουσίαζαν την Κρήτη οι Ενετοί, οι οποίοι δεν επέτρεπαν την παρουσία Ορθοδόξου Αρχιερέως στη μεγαλόνησο. Τέσσερεις άνδρες για να λάβουν τη χειροτονία ταξίδευσαν από την Κρήτη στην Κορώνη της Πελοποννήσου και κατά την επιστροφή αιχμαλωτίστηκαν από τους Αγαρηνούς, οι οποίοι φόνευσαν τον ένα και τους άλλους τρεις μετέφεραν στα Παλάτια (Μίλητο).

Όταν ο πνευματικός τους πατήρ, ονόματι Ιωνάς, πληροφορήθηκε το γεγονός, ταξίδεψε μέχρι τη Ρόδο και εκεί διαπραγματεύθηκε την απελευθέρωσή τους με τον άρχοντα Γεώργιο Πετρανή, ο οποίος είχε εμπορικές σχέσεις με τους Τούρκους των Παλατίων. Λόγω όμως πολεμικών αναταραχών στην περιοχή, η προσπάθεια να αφεθούν ελεύθεροι έγινε δυσχερέστερη. Ο Ιωνάς, κατά την εκκλησιαστική συνήθεια, επισκέφθηκε τον μακάριο Νείλο και εκείνος του έκανε λόγο για τον Άγιο Φανούριο και τα θαύματά του, προτρέποντάς τον να επικαλεστεί την αντίληψη και βοήθειά του για το πρόβλημα που τον απασχολούσε. Πράγματι ο πνευματικός έπραξε όπως τον προέτρεψε ο Μητροπολίτης και μετά μερικές μέρες έφθασε μήνυμα από τα Παλάτια ότι οι εξελίξεις ήταν θετικές. Οι αιχμάλωτοι Ιερείς με θαυμαστό τρόπο αφέθηκαν ελεύθεροι και ο πνευματικός τους, πατήρ Ιωνάς, από ευγνωμοσύνη προς τον Μεγαλομάρτυρα, επιστρέφοντας, μετέφερε στην Κρήτη αντίγραφο της Εικόνας του και τελούσε έκτοτε πανηγυρικά τη μνήμη του.

Η αγάπη και η τιμή με την οποία περιβάλλεται ο Άγιος Φανούριος έγινε αφορμή να δημιουργηθούν διάφορες ωραίες και ευλαβείς παραδόσεις στο λαό μας, ανάμεσα στις οποίες είναι και το εορταστικό έθιμο της «Πίττας του Αγίου Φανουρίου», ή της «Φανουρόπιττας» που γίνεται την παραμονή της εορτής του.

Η πίτα αυτή είναι συνήθως μικρή και στρογγυλή σαν μικρός άρτος, μοιράζεται στους πιστούς και γίνεται άλλοτε για να φανερώσει κάποιο χαμένο αντικείμενο ή κάποια χαμένη υπόθεση ή ακόμα να φανερώσει την υγεία σε κάποιον ασθενή. Υπάρχει επίσης και παράδοση ότι με τη πίτα αυτή γίνεται μνεία της μητέρας του, αλλά άγνωστο για ποιο λόγο.

Σημείωση: Η αναφορά στο Νέο Λειμωνάριο ότι η εικόνα του Αγίου βρέθηκε το 1500 μ.Χ., είναι μάλλον λανθασμένη, διότι ο επίσκοπος Ρόδου Νείλος έζησε τον 14ο αιώνα μ.Χ.

Η διάδοση της λατρείας: από τη Ρόδο στην Κρήτη

Από τη στιγμή της ευρέσεως της εικόνας, ο Άγιος Φανούριος αναδείχθηκε προστάτης της Ρόδου. Η φήμη της χάριτός του διαδόθηκε ραγδαία στα Δωδεκάνησα, την Κύπρο, τη Χίο, τη Λέσβο και σταδιακά σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η παράδοση που συνδέει τον Άγιο με την Κρήτη. Σύμφωνα με τη διήγηση, τρεις ιερείς από την Κρήτη, επιστρέφοντας κάποτε διά θαλάσσης στο νησί τους, αιχμαλωτίσθηκαν από Αγαρηνούς πειρατές και μεταφέρθηκαν στη Ρόδο, όπου πουλήθηκαν ως δούλοι σε αλλόθρησκους αφέντες. Θρηνώντας για τη σκληρή τους δοκιμασία, άκουσαν από τους ντόπιους Ροδίτες για τη θαυματουργή εικόνα του νεοφανούς Αγίου Φανουρίου. Με δάκρυα και ζωντανή πίστη επικαλέσθηκαν τη βοήθειά του, ζητώντας να τους ελευθερώσει από τα δεσμά της αιχμαλωσίας. Ο Άγιος εισάκουσε τη δέησή τους και οι ιερείς βρέθηκαν, με τρόπο θαυμαστό, και πάλι ελεύθεροι. Ο πνευματικός τους πατέρας, ο ιερέας Ιωνάς, από ευγνωμοσύνη προς τον Μεγαλομάρτυρα, μετέφερε επιστρέφοντας στην Κρήτη αντίγραφο της ιεράς εικόνος και καθιέρωσε έκτοτε την πανηγυρική τέλεση της μνήμης του στο νησί. Έτσι εξηγείται η ιδιαίτερη και βαθιά ευλάβεια που τρέφει ο κρητικός λαός προς τον Άγιο Φανούριο μέχρι σήμερα.

Θαύματα και προστασία

Η παράδοση της Εκκλησίας έχει καταγράψει πλήθος θαυμάτων που αποδίδονται στη μεσιτεία του Αγίου Φανουρίου, τα οποία διαμόρφωσαν και τον χαρακτήρα της λαϊκής του λατρείας:

Προστάτης των χαμένων. Η πλέον διαδεδομένη ιδιότητα του Αγίου είναι η χάρη να «φανερώνει» πράγματα, ανθρώπους ή καταστάσεις που έχουν χαθεί. Αμέτρητοι πιστοί, σε όλη την Ελλάδα, μαρτυρούν ότι επικαλέσθηκαν τον Άγιο για την εύρεση χαμένων αντικειμένων, εγγράφων, ή ακόμη και αγνοουμένων προσώπων, και έλαβαν την απάντηση της προσευχής τους.

Προστάτης αγροτών και κτηνοτρόφων. Στην Κρήτη ιδιαιτέρως, ο Άγιος θεωρείται προστάτης των αγροτών και των βοσκών, στους οποίους φανερώνει τα κλεμμένα ή χαμένα ζώα τους.

Απελευθερωτής αιχμαλώτων. Όπως και στη θεμελιώδη παράδοση με τους τρεις Κρήτες ιερείς, πολλές μεταγενέστερες μαρτυρίες αναφέρουν την επέμβαση του Αγίου για την απελευθέρωση ανθρώπων από αιχμαλωσία, δυσκολία ή αδιέξοδο.

Ίαση ασθενειών. Πιστοί επικαλούνται τον Άγιο και για θέματα υγείας, ζητώντας τη «φανέρωση» της αιτίας μιας πάθησης ή τη θεραπεία της.

Μεσίτης για δύσκολες υποθέσεις. Γενικότερα, ο Άγιος Φανούριος επικαλείται σε κάθε περίπτωση αδιεξόδου —οικογενειακού, επαγγελματικού ή προσωπικού— όπου ο πιστός αναζητά «φως» και λύση.

Είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει τα θαύματα ως μαγικές πράξεις εξαρτημένες από τυπική τέλεση εθίμων, αλλά ως καρπούς της ζώσας πίστεως και της ταπεινής δεήσεως του ανθρώπου προς τον Θεό, διά της μεσιτείας των Αγίων Του. Ο ίδιος ο Άγιος Φανούριος, μέσα από το μαρτύριό του, υπήρξε μάρτυρας ακριβώς αυτής της ακλόνητης πίστεως — και είναι αυτή η πίστη, όχι το τυπικό της προσφοράς, που η Εκκλησία μας διδάσκει να αναζητούμε.

Το έθιμο της φανουρόπιτας

Το πλέον γνωστό έθιμο που συνδέεται με τη μνήμη του Αγίου είναι η προσφορά της φανουρόπιτας. Πρόκειται για μία γλυκιά, νηστίσιμη πίτα —στην πραγματικότητα ένα κέικ λαδιού, χωρίς βούτυρο ή γαλακτοκομικά— η οποία παρασκευάζεται στο σπίτι, ευλογείται στον ναό και διανέμεται στους πιστούς ως ευλογία.

Κατά την ευρύτερα διαδεδομένη λαϊκή παράδοση, το έθιμο συνδέεται με μία αφήγηση για τη μητέρα του Αγίου: λέγεται πως ήταν γυναίκα αμαρτωλή και σκληρή προς τους φτωχούς, και ότι ο Άγιος, θέλοντας να μεσιτεύσει για τη συγχώρεσή της, καθιέρωσε το έθιμο της πίτας ως πράξη ελεημοσύνης — έτσι ώστε κάθε προσφορά φανουρόπιτας να συνοδεύεται και από τη μνημόνευση της ψυχής της μητέρας του Αγίου, «διά συγχώρησιν αυτής».

Παραδοσιακά, τα υλικά της φανουρόπιτας είναι μονός αριθμός —συνήθως επτά ή εννέα— καθώς η λαϊκή ερμηνεία τα συνέδεσε συμβολικά με τα επτά Μυστήρια της Εκκλησίας, τις ημέρες της Δημιουργίας ή τα τάγματα των αγγέλων. Όταν η νοικοκυρά ζυμώνει τη φανουρόπιτα, συνηθίζεται να ανάβει κερί και θυμίαμα, να προσεύχεται και να διατυπώνει νοερά το αίτημά της προς τον Άγιο — είτε αφορά εύρεση κάποιου χαμένου πράγματος, είτε λύση κάποιας δύσκολης υπόθεσης, είτε υγεία.

Τοπικές παραλλαγές του εθίμου σε όλη την Ελλάδα

Όπως συμβαίνει με κάθε ζωντανή λαϊκή παράδοση, το έθιμο της μνήμης του Αγίου Φανουρίου πήρε διαφορετική μορφή ανάλογα με τον τόπο:

Κρήτη. Στο νησί όπου η λατρεία του Αγίου έχει ιδιαίτερα βαθιές ρίζες, οι ναοί γεμίζουν ανήμερα της εορτής με καλαθούνες φανουρόπιτας και αναθήματα των πιστών. Σε ορισμένα μέρη του νησιού διατηρείται το έθιμο να κολλούν οι πιστοί, κάτω από την πιατέλα με την οποία προσφέρουν την πίτα στην εκκλησία, ένα χαρτί με την ευχή τους γραμμένη με μπλε μελάνι, ζητώντας την ταχύτερη πραγμάτωσή της. Επιπλέον, στην κρητική παράδοση ο Άγιος επικαλείται ιδιαιτέρως ως προστάτης αγροτών και κτηνοτρόφων, για τη φανέρωση κλεμμένων ζώων.

Κύπρος. Η λατρεία του Αγίου Φανουρίου είναι εξίσου βαθιά ριζωμένη στην Κύπρο, όπου η φανουρόπιτα προσφέρεται με παρόμοιο τυπικό, ενώ διατηρείται και εκεί η παράδοση της παρασκευής της με μονό αριθμό υλικών.

Σκιάθος και Φλώρινα. Σε αυτές τις περιοχές, καθώς και στην Κρήτη και την Κύπρο, διατηρείται ένα ιδιαίτερο έθιμο: οι ανύπαντρες κοπέλες παρασκευάζουν φανουρόπιτα ζητώντας από τον Άγιο να τους «φανερώσει» τον μελλοντικό τους σύζυγο — έθιμο που αποτυπώνει τη λαϊκή αντίληψη του Αγίου ως μεσίτη σε κάθε αναζήτηση φανερώσεως, ακόμη και στα ζητήματα της καρδιάς.

Δωδεκάνησα. Στη Ρόδο, ως γενέτειρα τόπο της λατρείας, η εορτή τιμάται με ιδιαίτερη λαμπρότητα, καθώς ο Άγιος είναι ο κατ’ εξοχήν προστάτης του νησιού.

Μικρασιατική παράδοση. Στους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και τους απογόνους τους διασώζεται ιδιαίτερη συνταγή φανουρόπιτας με εννέα υλικά, η οποία μεταφέρθηκε στην Ελλάδα μετά την Καταστροφή του 1922 και εξακολουθεί να παρασκευάζεται σε πολλές οικογένειες ως ζωντανή μνήμη της πατρογονικής παράδοσης.

Πέρα από τις τοπικές αυτές παραλλαγές, κοινός παρονομαστής παραμένει σε όλη την Ελλάδα η αντίληψη της φανουρόπιτας ως πράξεως ελεημοσύνης συνδυασμένης με δέηση — η προσφορά της πίτας δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά συνοδεύει την προσευχή του πιστού και τη μνημόνευση της μητέρας του Αγίου.