Εγκαινιάσθηκε η έκθεση «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης: Θρέμμα του Άθω» – ο φαρμακοποιός κοσμοκαλόγερος & λόγιος ζωγράφος

Για έναν «κοσμοπολίτη και κοσμοκαλόγερο, Βυζαντινό και Ευρωπαίο, ορθόδοξο και μοντέρνο, αντισυμβατικό και αντικομφορμιστή, “ παις αεί παίζων” με τα γράμματα, τους αριθμούς και τις ζωγραφιές», έκανε λόγο, αναφερόμενος στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, εγκαινιάζοντας την έκθεση ζωγραφικών έργων, σχεδίων και ντοκουμέντων με τίτλο «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης: Θρέμμα του Άθω», που παρουσιάζεται στην Αγιορειτική Εστία, στο πλαίσιο των 61ων Δημητρίων του Δήμου Θεσσαλονίκης.

«Ο λόγιος της “ Μητέρας Θεσσαλονίκης” συνέθεσε ένα ξεχωριστό έργο που αντλεί από τη βυζαντινή, δημώδη και εκκλησιαστική παράδοση, βαπτίζεται στις αναζητήσεις της λογοτεχνικής πρωτοπορίας και παραμένει ξεχωριστό, ιδιαίτερο, ακατάτακτο και άκρως γοητευτικό», τόνισε ο κ. Τασούλας, επισημαίνοντας τις βαθιές θεολογικές καταβολές του δημιουργού και την ιδιοσυγκρασιακή σχέση του με την παράδοση.

Για τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη (1908-1993), το Άγιον Όρος δεν υπήρξε απλώς ένας θρησκευτικός προορισμός, αλλά ένας τόπος βαθιάς πνευματικής εμπειρίας και εσωτερικής ζύμωσης, που τροφοδότησε αδιάκοπα τη σκέψη, τη γραφή και τη ζωγραφική του.

Επισκέφθηκε τον Άθω 94 φορές, αρχής γενομένης από τον Ιούνιο του 1934. «Δεν ήταν για εκείνον απλώς ένας θρησκευτικός προορισμός, αλλά ένας τόπος μυστικής εσωτερικής ζύμωσης, ένα ανεξάντλητο πνευματικό κοίτασμα, το οποίο ανέσκαπτε συνεχώς, πλουτίζοντας το έργο του με τα πολύτιμα ευρήματά του», ανέφερε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Ο κ. Τασούλας στάθηκε ιδιαίτερα στην παρομοίωση του Αγίου Όρους από τον Πεντζίκη με τη «δεύτερη πανοπλία του Αχιλλέως». Όπως σημείωσε, η δεύτερη πανοπλία του ήρωα δεν αποτελεί οικογενειακή κληρονομιά ή απλώς σύμβολο ηρωισμού, αλλά συνδέεται με την απόφασή του να επιστρέψει στη μάχη, γνωρίζοντας ότι αυτή θα τον οδηγήσει στον θάνατο. «Αυτή η άλλη στολή είναι ο μοναχισμός, όπως τον γνώρισε και τον βίωσε στο Άγιο Όρος», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας στην επίσκεψη του Πεντζίκη στο Άγιον Όρος το 1952, από την οποία προέκυψαν δεκάδες πίνακες με αγιορείτικα θέματα και το περίφημο σημειωματάριό του, που αποτελεί το επίκεντρο της έκθεσης. Πρόκειται για ένα πυκνογραμμένο τετράδιο 50 σελίδων, όπου συνυπάρχουν σχέδια, σημειώσεις, καταγραφές θαυμάτων, αποτυπώσεις τοιχογραφιών, συζητήσεις με γέροντες και παρατηρήσεις για τη χλωρίδα και την πανίδα του Άθω.

«Το αγιορείτικο περιβάλλον, ανθρώπινο, κτιστό, φυσικό και υπερφυσικό θα αποτελέσει ζείδωρη πηγή καλλιτεχνικής εμπνεύσεως για τον Πεντζίκη», ανέφερε ο κ. Τασούλας, επισημαίνοντας ότι ο δημιουργός κινήθηκε δημιουργικά από τον αρχαίο στον χριστιανικό κόσμο της Ορθοδοξίας, συνδέοντας τη νεωτερική τεχνική της «ροής της συνείδησης» με τα συναξάρια, τη βυζαντινή υμνογραφία και την αγιορείτικη παράδοση. Στη ζωγραφική του, πρόσθεσε, αξιοποίησε τα διδάγματα της βυζαντινής τέχνης και τα χρώματα του αγιορείτικου τοπίου, μετατρέποντας τη ζωγραφική πράξη σε μια μορφή προσευχής και ψηλάφησης του Θείου.

Το φαρμακείο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, στην οδό Εγνατία, που ήταν στέκι λογοτεχνών και ζωγράφων. Στην είσοδο ο φαρμακοποιός λογοτέχνης και ζωγράφος (με το παλτό) μαζί με το συγγραφέα Ηλία Πετρόπουλο.

 

Φαρμακευτικός ζυγός και παλιά φαρμακευτικά βάζα από το φαρμακείο Πεντζίκη στην προθήκη του σύγχρονου φαρμακείου, σε διπλανό χώρο, που διατηρεί την παράδοση και τη μνήμη του παλιού φαρμακείου.   

Η έκθεση φωτίζει τη βαθιά και πολυδιάστατη σχέση του Πεντζίκη με τον Άθω

Η έκθεση της Αγιορειτικής Εστίας παρουσιάζει, παράλληλα με το σημειωματάριο, 73 ζωγραφικά έργα αγιορείτικης και εκκλησιαστικής θεματογραφίας, καθώς και αρχειακά τεκμήρια του Φαρμακείου Πεντζίκη και της έκθεσης ζωγραφικής του 1952, ενώ αναδεικνύεται η καθοριστική συμβολή του Αγίου Όρους στη διαμόρφωση της προσωπικής γλώσσας και της κοσμοθεωρίας του δημιουργού.

Την τελετή εγκαινίων χαιρέτισε επίσης ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης και πρόεδρος του ΔΣ της Αγιορειτικής Εστίας, Στέλιος Αγγελούδης, ο οποίος τόνισε πως για τον Δήμο Θεσσαλονίκης η υποστήριξη πρωτοβουλιών που αναδεικνύουν την πολιτιστική μας κληρονομιά και δημιουργούν γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, αποτελούν σταθερή προτεραιότητα. «Στον Άθω ο Πεντζίκης ανακάλυπτε ένα τρόπο να προσεγγίζει την τέχνη, τη φύση αλλά κυρίως την ανθρώπινη ύπαρξη μέσα από το πρίσμα της πίστης αλλά και της ορθόδοξης παράδοσης. Οι εικόνες, οι τοιχογραφίες, τα μοναστήρια, οι άνθρωποι και οι μικρές λεπτομέρειες της ζωής γίνονται αφορμές για στοχασμό αλλά και δημιουργία», υπογράμμισε.

Από την πλευρά του ο ιερομόναχος Ιερώνυμος Σιμωνοπετρίτης, εκπρόσωπος της Ιεράς Κοινότητας του Αγίου Όρους και Α’ αντιπρόεδρος της Αγιορειτικής Εστίας, σημείωσε πως η βυζαντινή και ορθόδοξη παράδοση, όπως βιώνεται και διαφυλάσσεται στο Άγιον Όρος, αποτέλεσε για τον Πεντζίκη όχι απλώς αντικείμενο μελέτης, αλλά ζωντανή πηγή δημιουργίας. «Το Άγιον Όρος με τη σιωπή των κελιών, την προσευχή των πατέρων, την ασκητική ζωή, τη λειτουργική παράδοση και τον πλούτο της ορθόδοξης τέχνης έγινε για αυτόν πηγή εμπνεύσεως και τύπος βαθύτερης εσωτερικής αναζητήσεως», είπε χαρακτηριστικά.

Στο ίδιο κλίμα, ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού και Β’ αντιπρόεδρος της Αγιορειτικής Εστίας, Βασίλης Γάκης ανέφερε πως ο Πεντζίκης «ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο τρόπο να προσεγγίσει τον κόσμο, συνδέοντας την καθημερινή εμπειρία με την πίστη, τη μνήμη και την ορθόδοξη παράδοση».

Την επιμέλεια έκθεσης υπογράφει ο γιος του συγγραφέα και ζωγράφου, Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης. Την εκδήλωση συντόνισε ο διευθυντής της Αγιορετικής Εστίας Αναστάσιος Ντούρος ενώ μεταξύ άλλων παρόντες ήταν οι υφυπουργοί Πολιτισμού Ιάσων Φωτήλας και Εσωτερικών Κώστας Γκιουλέκας.

Η έκθεση «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης: Θρέμμα του Άθω» θα φιλοξενείται στην Αγιορειτική Εστία έως τις 23 Ιανουαρίου 2027 και η είσοδος είναι ελεύθερη.

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, γεννημένος στη Θεσσαλονίκη το 1908, ήταν διακεκριμένος πεζογράφος και ζωγράφος. Το ιδιότυπο πεζογραφικό και ζωγραφικό του έργο έγινε αντικείμενο μελέτης αρκετών ειδικών μελετητών και όσο περνούν τα χρόνια «ανακαλύπτεται» περισσότερο από το ελληνικό κοινό. Ο Πεντζίκης είναι γνωστός περισσότερο ως λογοτέχνης και καλλιτέχνης. Ο πολύς κόσμος, όμως, αγνοεί ότι ο εμπνευσμένος αυτός δημιουργός ήταν επαγγελματίας φαρμακοποιός και ότι το φαρμακείο του, στην οδό Εγνατία, ήταν περισσότερο λογοτεχνικό στέκι παρά επαγγελματική στέγη.

Το σήμα του περιοδικού «Κοχλίας»  ήταν μια σπείρα με τις λέξεις «Λογοτεχνία – Ποίηση – Εικαστικές Τέχνες – Φιλοσοφία – Ζωή», που αποτελούσαν  και τη θεματογραφία του. Πάνω το εξώφυλλο του βιβλίου του Κ. Κουρούδη για το περιοδικό «Κοχλίας». 

Το λογοτεχνικό φαρμακείο Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη στην Εγνατία στη Θεσσαλονίκη

Το φαρμακείο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη στην οδό Εγνατία, υπήρξε λογοτεχνικό  και καλλιτεχνικό στέκι, γύρω στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, και «γραφείο» της λογοτεχνικής ομάδας της Θεσσαλονίκης που έβγαζε τον «Κοχλία», «το πιο  αξιόλογο  μεταπολεμικό περιοδικό στα γράμματά μας».

Το φαρμακείο βρισκόταν στο ισόγειο του μεγάρου Βαρβιτσιώτη, στο αριθμό 114 της Εγνατίας. Ηταν παλιό κατάστημα, είχε ιδρυθεί από τον πατέρα του Γαβριήλ Ν. Πεντζίκη το 1890, και η όλη επίπλωση και εμφάνιση έδινε την εικόνα ενός πλούσιου παραδοσιακού φαρμακείου με τις παλιές βιτρίνες και τα φαρμακευτικά βάζα στις πάνω σειρές, που περιείχαν φαρμακευτική πρώτη ύλη για τις χειροποίητες συνταγές. Κι έκανε αρκετές από αυτές στο γουδί με το χέρι ο Πεντζίκης. Είχε σπουδάσει τη φαρμακευτική επιστήμη στο Στρασβούργο και είχε κάνει τον βοηθό στο φαρμακείο του πατέρα του που ήταν επίσης μεγάλος φαρμακοποιός στη Θεσσαλονίκη. Ο Πεντζίκης είχε ιδιαίτερη κλίση στην παραδοσιακή φαρμακευτική και γνώριζε πολύ καλά τις θεραπευτικές ιδιότητες των βοτάνων. Ο ίδιος θεωρείται σπουδαίος βοτανολόγος, μια γνώση και εμπειρία που περνάει έντονα, με έμμεσο βέβαια τρόπο και χωρίς να κάνει επίδειξη γνώσεων, στο λογοτεχνικό του έργο.

Το φαρμακείο του Πεντζίκη, ως λογοτεχνικό και πνευματικό στέκι, το αναφέρουν αρκετοί πνευματικοί άνθρωποι που υπήρξαν θαμώνες του ή το επισκέφτηκαν, ντόπιοι και Αθηναίοι. Μια αδρή, αλλά ουσιαστική αναφορά κάνει ο συγγραφέας Ηλίας Πετρόπουλος, που συμμετείχε νέος, για εφτά χρόνια, στις θορυβώδεις και πολύωρες συζητήσεις των θαμώνων του φαρμακείου και θεωρεί τον Πεντζίκη ως δάσκαλό του.

«Μεγάλος Δάσκαλος»

«Στο φαρμακείο του Πεντζίκη εσύχναζαν οι οξυδερκέστεροι  πνευματικοί άνδρες της μακεδονικής πρωτεύουσας, γράφει ο Ηλίας Πετρόπουλος. Εκεί μέσα εγνώρισα, διαδοχικώς, τον Γιώργο Κιτσόπουλο, τον Τάκη Βαρβιτσιώτη (κατοικούσε  πάνω από το φαρμακείο), τον σεβάσμιο Γιώργο Θέμελη (ερχότανε το βραδάκι, λίγο πριν κλείσει το κατάστημα, και  σιωπηλός εκάπνιζε τσιγάρο με μια πίπα), τον πρωτοπόρο γραφίστα Γιάννη Σβορώνο, τον Τριανάφυλλο Πίτα (πέρναγε σχεδόν συνωμοτικώς), τον σεμνότατο ζωγράφο Τάκη Ιατρού, την Ζωή Καρέλλη, τον Νίκο Σαχίνη (μετά  το γάμο του αραίωσε τις επισκέψεις), τον αλησμόνητο Γιώργο Παραλή (πρωτοήρθε στο φαρμακείο κάποιο απόγευμα του 1949 – ήμουνα εκεί, αλλά ο Πεντζίκης έλειπε) και πολλούς άλλους. Από το φαρμακείο του Πεντζίκη πέρναγαν και προσωπικότητες  που δεν ανήκαν στο πνευματικό κύκλωμα του περιοδικού «Κοχλίας». Λογουχάρη, όταν ο Λίνος Πολίτης εξελέγη καθηγητής θεώρησε υποχρέωσή του να επισκεφτεί τον Πεντζίκη (τον θυμάμαι να κάθεται στην καρέκλα έχοντας στα γόνατά του ένα παιδί  του και φορώντας ένα παλιοπαλτό με γυριστά μανίκια. Επίσης στο φαρμακείο του Πεντζίκη κατέληγαν όλοι οι περαστικοί από τη Θεσσαλονίκη Αθηναίοι λογοτέχνες και καλλιτέχνες, από τον Στρατή Δούκα ως τον Τάκη Σινόπουλο…»

«Όποιος πήγαινε για πρώτη στο φαρμακείο του Πεντζίκη  υφίστατο μια τρομερή  επίθεση από τον λογοτέχνη-φαρμακοποιό», επισημαίνει  ο Ηλίας Πετρόπουλος, ο οποίος δίνει την παρακάτω απάντηση στη ρητορική ερώτηση, «γιατί τόσο και τόσοι σπουδαίοι άνθρωποι μαζευόντουσαν στο φαρμακείο του»: «Σήμερα όλος ο κόσμος  ξέρει τον Πεντζίκη από τα γραπτά του και τις ζωγραφιές του. Ωστόσο, το κοινό ξέρει τον μισό Πεντζίκη. Ισως ο σπουδαιότερος  είναι ο προφορικός Πεντζίκης. Η προφορική διδαχή του Πεντζίκη άνδρωσε μια ολόκληρη γενιά Θεσσαλονικέων λογοτεχνών και ζωγράφων. Ο Πεντζίκης ήταν καταπιεστικός δάσκαλος, αλλά Μεγάλος Δάσκαλος…».

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (αριστερά) με τον λογοτέχνη Στρατή Δούκα (όρθιο δεξιά) κι ένα φίλο τους  στο ιστορικό φαρμακείο.

Το περιοδικό «Κοχλίας»

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης υπήρξε βασικός και τακτικός συνεργάτης του λογοτεχνικού περιοδικού  της Θεσσαλονίκης «Κοχλίας». Η ιδέα της έκδοσής του γεννήθηκε στο φαρμακείο του όπου γίνονταν και οι άτυπες συχνές συναντήσεις και συζητήσεις των εκδοτών και συνεργατών του περιοδικού. Συνδιευθυντές  του περιοδικού ήταν ο Γιώργος Κιτσόπουλος, ο Γιάννης Σβορώνος και ο Λευτέρης Κονιόρδος. Ο «Κοχλίας» κυκλοφόρησε  το Δεκέμβριο του 1945 και έκλεισε το 1948, βγάζοντας 21 συνολικά τεύχη.

 «Στα δυο χρόνια που εκδόθηκε ο «Κοχλίας», γράφει ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, με κυριαρχική παρουσία  αλλά και τη «γραμμή» του Πεντζίκη, είναι φανερή η προσπάθεια για μια συναίρεση  μοντέρνου και παράδοσης, και παράλληλα η τάση να ισοζυγιστούν τα πρωτότυπα κείμενα και οι μεταφράσεις. Παράδοση για τον «Κοχλία» είναι η αρχαία ελληνική, η βυζαντινή  και η νεότερη παγκόσμια λογοτεχνία… Γενικά, καταλήγει ο μελετητής  των περιοδικών της Θεσσαλονίκης,  ο «Κοχλίας»  υπήρξε το πιο αξιόλογο μεταπολεμικό περιοδικό στα γράμματά μας και γι’ αυτό αξίζει να  μελετηθεί συστηματικά».

Το 1997 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μπιλιέτο μια καλή μελέτη για το περιοδικό με τίτλο «Το περιοδικό ‘Κοχλίας’, Θεσσαλονίκη (1945-1948), εισαγωγή, συνεντεύξεις, βιβλιογραφία». Ο συγγραφέας του Κώστας Κουρούδης φωτίζει από όλες τις πλευρές τη «ζωή» του περιοδικού, την εξέλιξή του, τους συνεργάτες του και τη θεματογραφία του, κυρίως μέσα από τις συνεντεύξεις αξιόλογων πνευματικών ανθρώπων της πόλης που συνεργάστηκαν με το περιοδικό ή το γνώρισαν μέσα από τις μελέτες τους.